Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası — Vikipediya
![]() | Bu məqalənin sonunda mənbə siyahısı var, lakin mətndaxili mənbələr heç və ya kifayət qədər istifadə edilmədiyi üçün bəzi məlumatların mənbəsi bilinmir. |
Bu məqalədəki və ya bölmədəki məlumatlar köhnədir. |
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası AMEA | |
---|---|
![]() AMEA-nın əsas binası | |
Ümumi məlumatlar | |
Ölkə | ![]() |
Yaradılıb | 23 yanvar 1945 |
Əvvəlki adı | Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası |
Digər məlumatlar | |
Prezident | İsa Həbibbəyli[1] |
İşçi sayı | 3510 |
Ünvan | Bakı, İstiqlaliyyət küç., 30 AZ1001 |
Telefon | (+994 12) 5392693 (+994 12) 5108659 |
Sayt | science.gov.az |
![]() |
Azərbaycanın Milli Elmlər Akademiyası və ya qısaca: AMEA — Azərbaycan Respublikasında dövlətin təsis etdiyi ali elmi qurum, Respublikanın ali elmi idarəsi.[2]
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 17 sentyabr tarixli Fərmanına əsasən çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən 10 dövlət orqanından biridir.[3]
Tarixi
[redaktə | mənbəni redaktə et]Azərbaycan elminin, onun intellektual dəyərlərinin milli sərvət kimi qəbul edilməsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918–1920) mühüm rolu olmuşdur. Bakı Universitetinin yaranması, azərbaycanlı tələbələrin Avropa ali məktəblərinə göndərilməsi milli dilin, mədəniyyətin intişarı bütövlükdə Azərbaycan elminin inkişafına mühüm təsir göstərən amillərdən olmuşdur. 1920-ci ilin əvvəllərində respublikada elmi tədqiqatlar əsasən Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) mərkəzləşmişdi. 1920–1922-ci illərdə burada humanitar, tibb və təbiət bölmələrindən ibarət elmi assosiasiya təşkil edilmiş və fəaliyyət göstərmişdir.
1925-ci ildə Cəmiyyət Azərbaycan Hökumətinin sərəncamına verildi.
1923–1929-cu illər arasında Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti fəaliyyət göstərmişdi. Həmin cəmiyyətin sədri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, üzvlərindən biri isə Məhəmmədhəsən bəy Vəlili-Baharlı seçilmişdi. 1929-cu ildə bu cəmiyyət yenidən təşkil edilərək Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutu (DETİ) adlandırılmışdı. İnstitutun təbiət, biologiya, tarix və etnoqrafiya, dilçilik, ədəbiyyat və incəsənət, fəlsəfə, Sovet Şərqi və xarici Şərq, dövlət və hüquq bölmələri var idi.
1932-ci ildə Azərbaycan DETİ əsasında SSRİ Elmlər Akademiyası Zaqafqaziya Filialının Azərbaycan Şöbəsi təşkil edildi. Şöbəyə R. Axundov rəhbərlik edirdi. Şöbədə 11 bölmə və bir neçə komissiya fəaliyyət göstərirdi. Bir sıra məşhur alimlər – F. Y. Levinson-Lessinq, İ. M. Qubkin, A. A. Qrossheym, N. Y. Marr, İ. İ. Meşşanov, A. N, Derjavin, İ. Q. Yesman, ilk Azərbaycan alimlərindən Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, M. Əfəndiyev, Abdulla Tağızadə, Salman Mümtaz, Ağamir Məmmədov və başqaları burada elmi-tədqiqat işləri aparırdılar.
1935-ci ilin oktyabrında şöbə SSRİ EA Azərbaycan Filialına çevrildi. Filialın yanında mövcud bölmələr əsasında Kimya, Botanika, Zoologiya və Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya, Dil və Ədəbiyyat Elmi-Tədqiqat institutları, habelə Energetika, Fizika, Geologiya, Torpaqşünaslıq sektorları yaradıldı. Filialın Rəyasət Heyətinin sədri əvvəl akad. İ. M. Qubkin, sonralar isə akad. S. S. Namyotkin oldu.
SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə filial Azərbaycan EA-na çevrildi. Bu vaxt akademiyanın 4 bölməsi, 16 elmi-tədqiqat institutu, elmi-tədqiqat şöbəsi, 3 muzeyi, mərkəzi elmi kitabxanası, Naxçıvan, Gəncə, Xankəndi və Qubada elmi bazaları var idi. Həmin il Azərbaycan EA-na 15 həqiqi üzv seçildi. Onun ilk heyətinə Ü. Hacıbəyov, S. Vurğun, M. İbrahimov, Y. Məmmədəliyev, M. Qaşqay, A. A. Qrossheym, S. Dadaşov, İ. Q. Yesman, M. Mirqasımov, Ş. Əzizbəyov, Ə. Əlizadə, M. Topçubaşov, M. Hüseynov, H. Hüseynov və İ. İ. Şirokoqorov daxil oldu. 1945-ci il martın 31-də akademiyanın həqiqi üzvlərinin ilk ümumi iclasında Mir Əsədulla Mirqasımov prezident seçildi. Sonrakı illərdə Yusif Məmmədəliyev (1947–1950, 1958–1961), Musa Əliyev (1950–1958), Zahid Xəlilov (1961–1967), Rüstəm İsmayılov (1967–1970), Həsən Abdullayev (1970–1983), Eldar Salayev (1983–1997), Fəraməz Maqsudov (1997–2000), Mahmud Kərimov (2001–2013), Akif Əlizadə (2013–2019), Ramiz Mehdiyev (2019–2022) Akademiyanın prezidenti olmuşlar. 2022-ci il 25 oktyabrda akademik İsa Həbibbəyli prezident seçilmişdir.[4]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/az/thumb/4/48/Az%C9%99rbaycan_Elm%C9%99l%C9%99r_akademiyas%C4%B1n%C4%B1n_ilk_t%C9%99rkibi.jpg/900px-Az%C9%99rbaycan_Elm%C9%99l%C9%99r_akademiyas%C4%B1n%C4%B1n_ilk_t%C9%99rkibi.jpg)
Təsisçiləri
[redaktə | mənbəni redaktə et]- Sadıq Dadaşov
- Ələşrəf Əlizadə
- Şamil Əzizbəyov
- Üzeyir Hacıbəyov
- Heydər Hüseynov
- Mirzə İbrahimov
- Aleksandr Qrossheym
- Mirəli Qaşqay
- Mir Əsədulla Mirqasımov
- Yusif Məmmədəliyev
- İvan Şirokoqorov
- Mustafa Topçubaşov
- Mikayıl Useynov
- Səməd Vurğun
- İosif Yesman
Müasir dövr
[redaktə | mənbəni redaktə et]Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 21 may 2002-ci il tarixli 81 saylı qərarına əsasən AMEA-da struktur dəyişikliyi edilmişdir.
İnformasiya Telekommunikasiya Elmi Mərkəzinin (İTEM) bazasında İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu (İTİ), Radiasiya Tədqiqatları sektorunun (RTS) bazasında Radiasiya Problemləri İnstitutu (RPİ) yaradılmışdır. İTİ-nun əsas fəaliyyət istiqamətləri yeni informasiya texnologiyaları əsasında müxtəlif sahələrin informasiyalaşdırılması, intellektual kompüter şəbəkələri və sistemlərinin yaradılması, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Radiasiya Problemləri İnstitutunun əsas fəaliyyət istiqamətləri radiasiya texnologiyası, radiasiya təhlükəsizliyi, qeyri-ənənəvi enerji çevrilmə problemləri, ekologiya, radioekologiyadır. AMEA-nın Rəyasət Heyəti aparatının şöbələrindən biri Elmi, texniki və innovativ fəaliyyətin təşkili şöbəsidir. 10 Noyabr 2022-ci ildə şöbəyə texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Hüseynov Hüseyn Cəlil oğlu təyin olunmuşdur.[5]
AMEA-nın Rəyasət Heyəti aparatının şöbələrindən biri İctimaiyyətlə əlaqələr və informasiya şöbəsisidir. Şöbə müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Ağahüseyn Şükürovdur.[6]
19 yanvar 2023-ci ildə AMEA-nın Rəyasət Heyətinin aparatında sənədlərin elektron dövriyyəsi sisteminin yaradılması, informasiya texnologiyalarından istifadənin imkanlarının elmdə və idarəetmədə genişləndirilməsi, kibertəhlükəsizliyinin təmin edilməsi və s. ilə bağlı tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etmək məqsədilə AMEA-nın Rəyasət Heyəti aparatının strukturunda əlavə maliyyə vəsaiti və ştatlar tələb olunmadan daxili imkanlar hesabına “Elektron Akademiya” şöbəsinin yaradılıb.[7] “Elektron Akademiya” şöbəsinə rəis AMEA Rəyasət Heyəti aparatının Elm və təhsil şöbəsinin əməkdaşı, riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fariz İmranov təyin olunub.[8]
Üzv olduğu və əməkdaşlıq etdiyi təşkilatlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- 28 mart 2023-cü ildə Avrasiya Universitetlər Birliyinin (EURAS) rəsmi üzvlüyünə qəbul edilib.[9]
- 10 aprel 2023-cü ildə Astanada Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin geniş tərkibdə görüşü olmuşdur və Azərbaycan-Qazaxıstan sənədlərinin imzalanması çərçivəsində “Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası və Qazaxıstan Respublikasının Milli Elmlər Akademiyası arasında elm sahəsində əməkdaşlıq haqqında Anlaşma Memorandumu” imzalanmışdır. Sənədi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli və “Qazaxıstan Respublikasının Milli Elmlər Akademiyası” Respublika İctimai Birliyinin prezidenti, akademik Murat Jurinov imzalayıblar.[10]
- 5 iyul 2023-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə Bolqarıstan Elmlər Akademiyası arasında əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdır. Müqavilə AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli və Bolqarıstan EA-nın prezidenti, akademik Yulian Revalski tərəfindən imzalanmışdır.[11]
- Beynəlxalq Elmi Şuranın (ISC) tamhüquqlu üzvüdür.[12]
- 23 iyul 2024-cü ildə AMEA Akademiyalararası Tərəfdaşlıq Assosiasiyasına (IAP) üzv seçilib.[13] Tam üzvlük sertifikatı 2025-ci ildə keçiriləcək növbəti IAP Baş Assambleyası tərəfindən təqdim olunacaqdır.[14]
Strukturu
[redaktə | mənbəni redaktə et]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/%C4%B0smailiyye_palace_2006.jpg/300px-%C4%B0smailiyye_palace_2006.jpg)
- AMEA Əlyazmalar İnstitutu;
- AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu;
- AMEA Folklor İnstitutu;
- AMEA Ədəbiyyat İnstitutu;
- AMEA Dilçilik İnstitutu;
- AMEA Tarix İnstitutu;
- AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutu;
- AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu;
- AMEA Qafqazşünaslıq İnstitutu;
- AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu;
- AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi
Regional bölmələri
[redaktə | mənbəni redaktə et]Regional elmi mərkəzləri
[redaktə | mənbəni redaktə et]Prezidentlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]Aşağıdakı siyahıda Azərbaycan Elmlər Akademiyasının yarandığı gündən bu günə kimi bütün prezidentlərinin siyahısı verilmişdir.
# | Prezidentin adı | Başlama tarixi | Bitmə tarixi | Qeyd |
---|---|---|---|---|
1 | Mir Əsədulla Mir Ələsgər oğlu Mirqasımov | 31 mart 1945 | 1947 | vəfat edib |
2 | Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev | 1947 | 1950 | 1-ci dəfə |
3 | Musa Mirzə oğlu Əliyev | 1950 | 1958 | vəfat edib |
4 | Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev | 1958 | 1961 | 2-ci dəfə |
5 | Zahid İsmayıl oğlu Xəlilov | 1961 | 1967 | vəfat edib |
6 | Rüstəm Hacıəli oğlu İsmayılov | 1967 | 1970 | vəfat edib |
7 | Həsən Məmmədbağır oğlu Abdullayev | 1970 | 1983 | vəfat edib |
8 | Eldar Yunis oğlu Salayev | 1983 | 1997 | vəfat edib |
9 | Fəraməz Qəzənfər oğlu Maqsudov | 1997 | 2000 | vəfat edib |
10 | Mahmud Kərim oğlu Kərimov | 2001 | 10 fevral 2013 | vəfat edib |
11 | Akif Ağamehdi oğlu Əlizadə | 25 aprel 2013 | 22 oktyabr 2019 | |
12 | Ramiz Ənvər oğlu Mehdiyev | 23 oktyabr 2019 | 14 fevral 2022 | |
- | Arif Məmməd oğlu Həşimov | 19 fevral 2022 | 25 oktyabr 2022 | Prezident vəzifəsinin icraçısı[15] |
13 | İsa Həbibbəyli[16] | 25 oktyabr 2022 | Hal-hazırda |
Həmçinin bax
[redaktə | mənbəni redaktə et]- AMEA prezidentlərinin siyahısı
- AMEA-nın həqiqi üzvlərinin siyahısı
- AMEA-nın müxbir üzvlərinin siyahısı
İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]![]() | Bu məqalədəki istinadlar müvafiq istinad şablonları ilə göstərilməlidir. |
- ↑ "Akademik İsa Həbibbəyli AMEA-nın prezidenti seçilib". 2022-10-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-25.
- ↑ http://www.science.gov.az/general_news/amea_nizamname.pdf[ölü keçid]
- ↑ "Çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən dövlət orqanlarının (qurumlarının) Siyahısı". Azərtac. 2022-09-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-12-14.
- ↑ "Akademik İsa Həbibbəyli AMEA-nın prezidenti seçilib". 2023-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-29.
- ↑ "Elmi, texniki və innovativ fəaliyyətin təşkili şöbəsinin fəlsəfə doktorları". 2022-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-28.
- ↑ "İctimaiyyətlə əlaqələr və informasiya şöbəsi". 2022-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-29.
- ↑ "AMEA-da "Elektron Akademiya" şöbəsi yaradılıb". 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-12.
- ↑ "AMEA-da yeni yaradılan şöbəyə rəis təyinatı olub". 2023-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-02-12.
- ↑ "AMEA Avrasiya Universitetlər Birliyinin (EURAS) rəsmi üzvlüyünə qəbul edilib". 2023-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-03-28.
- ↑ "AMEA ilə Qazaxıstanın Milli Elmlər Akademiyası arasında elm sahəsində əməkdaşlıq haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanıb". 2023-04-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-11.
- ↑ "AMEA ilə Bolqarıstan Elmlər Akademiyası arasında əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanıb". 2023-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-06.
- ↑ AMEA Beynəlxalq Elmi Şuraya tamhüquqlu üzv qəbul edilib
- ↑ AMEA daha bir nüfuzlu beynəlxalq elmi quruma üzv seçilib
- ↑ "IAP currently has a membership of some 150 academies of science, medicine and engineering from around the world". 2024-05-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-07-23.
- ↑ "Ramiz Mehdiyevi əvəz edən şəxsin kimliyi bəlli oldu". 2022-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-05-03.
- ↑ "İ.Ə.Həbibbəylinin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti vəzifəsinə təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı" (az.). president.az. 27 Yanvar 2023 tarixində arxivləşdirilib.
Xarici keçidlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/30px-Commons-logo.svg.png)
- elm.az — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rəsmi saytı
- İsmailliyə Sarayının drondan çəkilişi.