Qaraqalpaq dili — Vikipediya
Qaraqalpaq dili | |
---|---|
Orijinal adı | Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили |
Ölkələr | Özbəkistan Qazaxıstan Əfqanıstan Rusiya – 867 (2010)[1] |
Region | Qaraqalpaqıstan |
Rəsmi status | Qaraqalpaqıstan |
Tənzimləyən təşkilat | Najim Davkarayev adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu |
Danışanların ümumi sayı | 412 000 nəfər (1993) |
Təsnifatı | |
Kateqoriya | Avrasiya dilləri |
Yazı | latın əlifbası, kiril əlifbası (Qaraqalpaq yazısı) |
Dil kodları | |
QOST 7.75–97 | кал 275 |
ISO 639-1 | — |
ISO 639-2 | kaa |
ISO 639-3 | kaa |
Dilin strukturlarının dünya atlası | kkp |
Ethnologue | kaa |
IETF | kaa |
Glottolog | kara1467 |
![]() |
Qaraqalpaq dili (Қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili) — qaraqalpaqların danışdıqları dil. Qaraqalpaqstan Muxtar Respublikasının rəsmi dilidir.
Qaraqalpaq dili türk dillərinin qıpçaq yarımqrupuna daxildir (tatar dili, başqırd dili, qaraçay-balkar dili, qumuq dili, karaim dili, krımtatar dili, qazax dili, həştərxan-noqay dili, noqay dili). Noqay, qazax və qaraçay dilləri ilə birgə qıpçaq-noqay qoluna aid edilir. Leksik baxımdan daha çox qazax dilinə yaxın olsa da, ondan orfoqrafik baxımdan fərqlənir.
Qaraqalpaq dilində təxminən 400 min nəfər danışır. Onlar əsasən Özbəkistanda yaşayırlar. Təxminən 2 min nəfər bu dildə danışan əhali Əfqanıstanda, daha az sayda isə Rusiyada, Qazaxıstanda, Türkiyədə yaşayır.
Qaraqalpaq dilində Nukusda "Erkin Qaraqalpaqstan" qəzeti nəşr olunur. Dili əsas tənzimləyən qurum - Najim Davkarayev adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutudur.
Dialektlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]Adətən iki dialekt fərqləndirilir: şimal-şərqi və cənub-şərqi. Üçüncü bir dialektin (Fərqanə vadisində danışılan) mövcudluğu haqqında da ehtimallar var.
Fonetika
[redaktə | mənbəni redaktə et]Saitlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]![Qaraqalpaq dilinin saitlər sistemi](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Karakalpak_vowel_chart.svg/300px-Karakalpak_vowel_chart.svg.png)
Qaraqalpaq dilində saitlərin harmoniyası qanunu digər türk dillərindən daha aydın özünü büruzə verir.
Sait | Sonra gələ bilər: |
---|---|
a | a, ɯ |
æ | e, i |
e | e, i |
i | e, i |
o | a, o, u, ɯ |
œ | e, i, œ, y |
u | a, o, u |
y | e, œ, y |
ɯ | a, ɯ |
Digər dillərdən alınma sözlərdə sinharmonizm həmişə müşahidə olunmur.
Samitlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]Qaraqalpaq dilində 25 samit fonem var. Onlardan 4-nə (mötərizəyə alınanlar) yalnız alınma sözlərdə rast gəlinir.
Yazı
[redaktə | mənbəni redaktə et]1924-1928-ci illərdə qaraqalpaq dilinin yazısı ərəb əlifbası idi. 1928-1940-cı illərdə latın əlifbasından, sonra isə kiril əlifbasından istifadə olunmuşdur. 1991-ci ildə Özbəkistan öz müstəqilliyini elan edəndən sonra latın əlifbasına qayıdışla bağlı qərar qəbul edilmişdir və hazırda Qaraqalpaqıstanda tədrican latın əlifbasına keçid həyata keçirilir.
Müasir qaraqalpaq əlifbası:
А а | А‘ а‘ | B b | Ch ch | D d | Е е | F f | G g |
G‘ g‘ | H h | İ i | I ı | J j | K k | L l | М m |
N n | N‘ n‘ | О о | O‘ o‘ | P p | Q q | R r | S s |
Sh sh | Т t | U u | U‘ u‘ | V v | Y y | X x | Z z |
İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года :Население Российской Федерации по владению языками Arxivləşdirilib 2012-05-30 at the Wayback Machine
Xarici keçidlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]- Ethnologue qaraqalpaq dili haqqında (ing.)
- ingiliscə-qaraqalpaqca və rusca-qaraqalpaqca onlayn lüğətlər
- Kiril əlifbasında latın əlifbasına qaraqalpaq transliteratoru