Czystek – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Morfologia (Cistus ladaniferus) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | czystek | ||
Nazwa systematyczna | |||
Cistus L. Sp. Pl. 523. 1 Mai 1753 | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Cistus_albidus.jpg/220px-Cistus_albidus.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Cistus_symphythifolius.jpg/220px-Cistus_symphythifolius.jpg)
Czystek (Cistus L.) – rodzaj krzewów należący do rodziny czystkowatych (posłonkowatych). Obejmuje 29[4]–36[5] gatunków i liczne mieszańce międzygatunkowe[5]. Większość z nich rośnie w basenie Morza Śródziemnego, zwłaszcza w jego części zachodniej[6], przy czym cały zasięg rodzaju obejmuje obszar od Wysp Kanaryjskich po Iran[7]. Czystki stanowią ważny składnik formacji zaroślowych i widnych lasów[8]. W Polsce rosną tylko w uprawie[7].
Wykorzystywane są jako rośliny ozdobne, lecznicze, kosmetyczne i źródło żywicy ladanum.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Zimozielone lub półzimozielone krzewy lub półkrzewy, zwykle o wyprostowanym pokroju, niskie[7], o wysokości do 60–100 cm[8], rzadko do 4 m[6]. Pędy zwykle gruczołowato lepkie i aromatyczne[6][7]. W kątach liści wyrastają często krótkotrwałe krótkopędy z mniejszymi liśćmi[6].
- Liście
- Nakrzyżległe i zwykle całobrzegie[7], owłosione, równowąskie do jajowatych[6].
- Kwiaty
- Zwykle skupione na końcach pędów[7] w rozgałęziających się kwiatostanach, ale w kolejne dni zwykle kwiaty rozwijają się w nich pojedynczo[6]. Kielich składa się z dwóch okółków – dwie zewnętrzne działki są mniejsze od pojedynczej lub trzech działek wewnętrznych[6]. Korona spodeczkowata, o 5 płatkach w kolorze od białego przez różowy po purpurowy wielkości od 2,5 do 10 cm. U podstawy każdego płatka często znajduje się czerwona lub purpurowa plama[8][7]. Cienkie, papierzaste płatki otwierają się rano, a odpadają przed zapadnięciem zmroku. W okresie kwitnienia regularnie rozwijają się nowe pąki[8][6]. Pręciki są liczne. Słupek z krótką szyjką i główkowatym znamieniem[6].
- Owoce
- Torebki pękające na 5 lub 10 części[6][7], zawierających liczne nasiona[6].
- Rodzaje podobne
- Rośliny tego rodzaju mylone są z posłonkiem (Helianthemum)[8][7], który ma torebki otwierające się trzema klapami i są to rośliny mniejsze – byliny lub półkrzewy[7].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Są to krzewy raczej krótkowieczne i po pożarach zwykle zamierające – nie odbijają z szyi korzeniowej. W dodatku żywiczne pędy łatwo się palą. Rośliny korzystają z pożarów ponieważ eliminują one większe i bardziej konkurencyjne krzewy. Czystki po pożarach odnawiają się szybko z bardzo licznie wytwarzanych nasion. Ich kwiaty zapylane są przez owady, zwykle pszczoły[6].
Czystki są istotnym składnikiem garigu[6], frygany i makii oraz świetlistych lasów sosnowych i dębowych[8]. Często rosną na terenach skalistych[6].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny czystkowatych Cistaceae z rzędu ślazowców[2][3]. Jest blisko spokrewniony z Halimium (9 gatunków o mniejszych, białych lub żółtych kwiatach skupionych w luźniejszych kwiatostanach oraz trójklapowych torebkach), z którymi to roślinami czystki tworzą mieszańce ×Halimiocistus[6]. W niektórych ujęciach rodzaj Halimium włączany jest do czystka Cistus[5][4].
- Cistus × aguilari O.E.Warb.
- Cistus × akamantis Demoly (= C. monspeliensis × C. parviflorus × C. salviifolius)
- Cistus × albereensis Gaut. ex Rouy & Fouc.
- Cistus albidus L. – czystek biały
- Cistus × argenteus Dans. (= C. albidus × C. creticus × C. laurifolius)
- Cistus asper Demoly & R.Mesa
- Cistus atlanticus (Humbert & Maire) Demoly
- Cistus atriplicifolius Lam.
- Cistus × banaresii Demoly (= C. palmensis × C. symphytifolius)
- Cistus × bornetianus Demoly (= C. albidus × C. laurifolius)
- Cistus calycinus L.
- Cistus × canescens Sweet (= C. albidus × C. creticus)
- Cistus × cebennensis Aubin & J.Prudhomme (= C. pouzolzii × C. salviifolius)
- Cistus × cheiranthoides Lam.
- Cistus chinamadensis Bañares & P.Romero
- Cistus × clausonii Font Quer & Maire (= C. albidus × C. heterophyllus)
- Cistus clusii Dunal
- Cistus × chnoodophyllus Demoly (= C. chinamadensis × C. symphyitifolius)
- Cistus × conradiae Demoly (= C. creticus × C. monspeliensis)
- Cistus creticus L. – czystek kreteński
- Cistus × crispatus Dans. (= C. creticus × C. crispus)
- Cistus crispus L. – czystek kędzierzawy
- Cistus × crumleyae Demoly (= C. creticus × C. ocreatus)
- Cistus × curvativus Demoly (= C. heterophyllus × C. ladanifer)
- Cistus × cymosus Dunal (= C. creticus × C. parviflorus)
- Cistus × cyprius Lam.
- Cistus × dansereaui P.Silva (= C. inflatus × C. ladanifer)
- Cistus × escartianus Demoly
- Cistus × florentinus Lam.
- Cistus formosus Curtis
- Cistus grancanariae Marrero Rodr., R.S.Almeida & C.Ríos
- Cistus halimifolius L.
- Cistus heterophyllus Desf. – czystek różnokształtny
- Cistus horrens Demoly
- Cistus × hybridus Pourr.
- Cistus × incanus L. – czystek szary[10]
- Cistus inflatus Pourr. ex J.-P.Demoly
- Cistus × ingwersenii Demoly
- Cistus ladanifer L. – czystek żywicowy[10], cz. ladanowy
- Cistus lasianthus Lam.
- Cistus lasiocalycinus (Boiss. & Reut.) Byng & Christenh.
- Cistus laurifolius L. – czystek wawrzynolistny[11]
- Cistus × laxus Aiton
- Cistus × ledon Lam.
- Cistus libanotis L.
- Cistus macrocalycinus (Pau) Byng & Christenh.
- Cistus × matritensis Carazo Roman & Jiménez Alb.
- Cistus monspeliensis L. – czystek monpelijski
- Cistus munbyi Pomel
- Cistus × nigricans Pourr.
- Cistus × novus Rouy,Foucaud&Gaut
- Cistus × obtusifolius Sweet
- Cistus ocreatus C.Sm. ex Buch
- Cistus ocymoides Lam.
- Cistus osbeckiifolius Webb ex Christ
- Cistus palhinhae N.D.Ingram
- Cistus palmensis Bañares & Demoly
- Cistus parviflorus Lam.
- Cistus × pauranthus Demoly
- Cistus × platysepalus Sweet
- Cistus populifolius L.
- Cistus × pourretii Rouy & Foucaud
- Cistus pouzolzii Delile ex Gren. & Godr.
- Cistus salviifolius L. – czystek szałwiolistny
- Cistus × santae (Sauvage) Demoly
- Cistus sintenisii Litard.
- Cistus × skanbergii Lojac.
- Cistus × stenophyllus Link
- Cistus symphytifolius Lam.
- Cistus tauricus C.Presl
- Cistus × timbalii Demoly
- Cistus umbellatus L.
- Cistus × verguinii Coste
- Cistus × vinyalsii Sennen
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Czystki są popularnie uprawiane jako rośliny ozdobne, cenione ze względu na efektowne kwiaty i długotrwałe kwitnienie[8], sukcesywnie rozwijanych kolejnych kwiatów. Szczególnie długi okres kwitnienia mają zwykle sterylne mieszańce[6]. Ze względu na duże wymagania termiczne, poza klimatem ciepłym rośliny mogą być uprawiane tylko w bardzo ciepłych, suchych i nasłonecznionych miejscach, przy czym źle znoszą mrozy. W warunkach Polski zalecane są do upraw w zimnych szklarniach (przy czym źle znoszą przesadzanie)[7].
Niektóre gatunki mają własności lecznicze[12]. W ziołolecznictwie liść czystka jest źródłem naturalnych antyutleniaczy. Przeprowadzone badania na ten temat potwierdzają zasadność wykorzystania czystka w produktach ziołowych[13]. W kosmetologii czystek wykazuje działanie antyseptyczne, ściągające, przeciwzmarszczkowe, ujędrniające, napinające skórę, ułatwia usuwanie świeżych blizn[14].
Z niektórych gatunków (głównie czystka kreteńskiego i żywicowego[6]) wytwarza się żywicę ladanum[10].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-11] (ang.).
- ↑ a b United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19]. (ang.).
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 205, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d Cistus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-20].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 148. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 119-120. ISBN 83-01-11074-0.
- ↑ a b c d e f g Dr D.G. Hessayon: Krzewy kwitnące. Warszawa: Muza, 1998, s. 28. ISBN 83-7079-997-3.
- ↑ Taksony rodzicielskie mieszańców wg: Robert G. (“Bob”) Page: The Cistus & Halimium Website. [dostęp 2022-01-25].
- ↑ a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
- ↑ Dr H. Różański. Rozmyślania nad czystkiem. [dostęp 2014-11-25].
- ↑ M. Nicoletti, C. Toniolo, A. Venditti, M. Bruno i inni. Antioxidant activity and chemical composition of three Tunisian Cistus: Cistus monspeliensis, Cistus villosus and Cistus libanotis. „Nat Prod Res”. 29 (3), s. 223-30, Feb 2015. DOI: 10.1080/14786419.2014.947486. PMID: 25116860.
- ↑ Marcin Molski: Nowoczesna Kosmetologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 27. ISBN 978-83-01-17976-2.