Dżelada brunatna – Wikipedia, wolna encyklopedia
Theropithecus gelada[1] | |||
(Rüppell, 1835) | |||
![]() Samica | |||
![]() Samiec | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj | |||
Gatunek | dżelada brunatna | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
![]() |
Dżelada brunatna[7], dżelada[8] (Theropithecus gelada) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1835 roku niemiecki przyrodnik Eduard Rüppell, nadając mu nazwę Macacus gelada[2]. Miejsce typowe to Haremat, Semien i Gojjam, Etiopia[2][9][10]. Holotyp to zamontowana skóra i czaszka dorosłego samca (sygnatura SMF:MAMM:1011) ze zbiorów Senckenberg Naturmuseum we Frankfurcie; okaz zebrał w 1833 roku autor opisu[11]. Podgatunek obscurus opisał formalnie w 1863 roku niemiecki odkrywca i ornitolog Theodor von Heuglin jako odrębny gatunek i nadając mu nazwę Theropithecus obscurus[5]. Miejsce typowe to źródła rzeki Tekkezje, Etiopia[5]. Materiał typowy to seria syntypów: zbiory Staatliches Museum für Naturkunde w Stuttgarcie – skóra (dawniej zamontowana) i czaszka dorosłego samca (sygnatura SMNS 581), zamontowany okaz dorosłego samca (sygnatura SMNS 1032), czaszka młodocianego samca (sygnatura SMNS 1033) oraz zamontowana skóra i czaszka młodocianego osobnika (SMNS 1034), okazy zebrane przez Heuglina w 1855 roku (SMNS 581) oraz w marcu 1862 roku (SMNS 1032, 1033, 1034)[12]; zbiory Rijksmuseum van Natuurlijke Historie w Lejdzie – czaszka i luźne kości na wpół dorosłej samicy (sygnatura RMNH.MAM.39130)[13], zamontowana skóra (sygnatura RMNH.MAM.39131.b)[14], czaszka i luźne kości samca (sygnatura RMNH.MAM.39131.a)[15], zamontowana skóra (sygnatura RMNH.MAM.39132.b)[16], czaszka i luźne kości samicy (sygnatura RMNH.MAM.39132.a)[17], zamontowana skóra (sygnatura RMNH.MAM.39133.b)[18], czaszka i luźne kości samicy (sygnatura RMNH.MAM.39133.a)[19] oraz zamontowana skóra (sygnatura RMNH.MAM.39134.b)[20], czaszka i luźne kości młodocianej samicy (sygnatura RMNH.MAM.39134.a)[21], okazy zebrane przez Heuglina w marcu 1862 roku. Jedyny żyjący współcześnie przedstawiciel rodzaju dżelada[7] (Theropithecus)[22][9][23][10].
Taksonomia wewnątrzgatunkowa T. gelada wymaga dalszych badań, zwłaszcza jeśli chodzi o zasięg geograficzny podgatunków[23]. Ewentualny trzeci podgatunek został odkryty w 1989 roku w prowincji Arsi (obecnie Oromia), ale nie został jeszcze formalnie opisany[23]. Ten nieopisany takson jest prawdopodobnie synonimem opisanej w 1857 roku formy senex i występuje w południowo-zachodniej Etiopii (Oromia) na wschód od Wielkich Rowów Afrykańskich, wzdłuż wąwozów rzeki Uebi Szebelie[23].
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają dwa podgatunki[23].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Theropithecus: gr. θήρ thēr „dzika bestia”; πιθηκος pithēkos „małpa”[24].
- gelada: nazwa używana przez ludy zamieszkujące Etiopię na określenie dżelady[25].
- obscurus: łac. obscurus „ciemny, mroczny”[26].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Dżelada brunatna występuje w zależności od podgatunku[23][7]:
- T. gelada gelada – dżelada brunatna – Etiopia (na północ od jeziora Tana i na zachód od rzeki Tekkezje).
- T. gelada obscurus – dżelada ciemna – Etiopia (na południe od jeziora Tana i na wschód od rzeki Tekkezje).
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała (bez ogona) samic 50–65 cm, samców 69–75 cm, długość ogona samic 33–41 cm, samców 46–50 cm; masa ciała samic 12–16 kg, samców 20–30 kg[22][27]. Sierść na grzbiecie ciemnobrązowa, na spodzie ciała jaśniejsza, szara lub szarawobiała. Otwory nosowe umiejscowione z boku nosa. Występuje charakterystyczne jasne obramowanie oczu. Ogon zakończony pędzlem[8]. Z przodu długie włosy tworzą rodzaj płaszcza, skóra na piersi i gardzieli nieowłosiona, czerwona, o zabarwieniu i wyglądzie zależnym od cyklu płciowego samicy. U samców twarz okolona długimi bokobrodami[8], występuje bujna grzywa.
Ekologia i rozród
[edytuj | edytuj kod]Zamieszkuje skaliste i zakrzewione wąwozy górskie[8]. Dżelady żywią się w 90% trawą[28], a przy jej niedoborze innymi roślinami, owocami i kwiatami. Poszukując pokarmu, wspinają się w ciągu dnia na wysokość 3000 m, aż po granice śniegu, gdzie znajdują się górskie łąki[8]. Pokarm rozcierają zębami trzonowymi[28]. Żyją w grupach rodzinnych, które na czas żerowania łączą się w większe stada liczące do 70 osobników. Przewodnikami stada jest kilka starych samców, które w razie niebezpieczeństwa wydają ostrzegawcze szczeknięcia. Atakowane stado broniąc się, obrzuca przeciwnika kamieniami[8]. Grupa rodzinna złożona jest z jednego samca i kilku samic z młodymi. Dżelady prowadzą naziemny i dzienny tryb życia, w nocy[8] śpią na skalnych półkach. Ciąża trwa 5–6 miesięcy. Młode rodzą się zwykle w czasie od lutego do kwietnia[8], dojrzałość płciową osiągają w wieku 5 lat[29]. Długość życia w warunkach naturalnych nie jest znana. W niewoli odnotowano osobnika, który żył ponad 30 lat.
Status zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek był uważany za bliski zagrożenia wyginięciem (dawna kategoria LR/nt w klasyfikacji IUCN), głównie z powodu polowań i ograniczania siedlisk. Obecnie nie jest tak liczny jak w latach 70. XX wieku, ale nadal dość szeroko rozprzestrzeniony i stosunkowo liczny i w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC (ang. least concern ‘najmniejszej troski’)[6].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Theropithecus gelada, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c E. Rüppell: Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abyssinien gehörig. Frankfurt nad Menem: S. Schmerber, 1835–1840, s. 5. (niem.).
- ↑ J.E. Gray: List of the specimens of Mammalia in the collection of the British museum. London: The Trustees, 1843, s. 9. (ang.).
- ↑ J. Pucheran. Notices mammalogiques. „Revue et Magasin de Zoologie pure et Appliquée”. 2e Série. 9, s. 243, 1857. (fr.).
- ↑ a b c T. von Heuglin. Beiträge zur zoologie Afrikas. Über einige säugethiere des bäschlo-gebietes. „Novorum actorum Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Germanicae Naturae Curiosorum”. 30, s. 10, 1863. (niem.).
- ↑ a b S. Gippoliti i inni, Theropithecus gelada, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2019, wersja 2021-2 [dostęp 2021-09-01] (ang.).
- ↑ a b c Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 48–49. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d e f g h Kowalski i in. 1990 ↓, s. 60.
- ↑ a b D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Theropithecus gelada. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-09-01].
- ↑ a b N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Theropithecus gelada (Rüppell, 1835). [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-20]. (ang.).
- ↑ R.F.W. Mertens. Verzeichnis der Säugetier-Typen des Senckenbergischen Museums. „Senckenbergiana”. 7 (1–2), s. 36, 1925. (niem.).
- ↑ F. Dieterlen, H. Turni & K. Marquart. Type specimens of mammals in the collection of the Museum of Natural History Stuttgart. „Stuttgarter Beiträge zur Naturkunde A”. Neue Serie. 6, s. 292, 2013. (ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39130. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39131.b. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39131.a. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39132.b. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39132.a. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39133.b. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39133.a. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39134.b. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ RMNH.MAM.39134.a. Naturalis Bioportal. [dostęp 2023-09-21]. (niderl. • ang.).
- ↑ a b D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 665–666. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- ↑ a b c d e f C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 230. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 673.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 292.
- ↑ The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
- ↑ Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 150. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ a b Redakcja, Łąki dla krwawiących serc. Piękny świat dla fascynujących małp [online], www.national-geographic.pl [dostęp 2017-06-04] (pol.).
- ↑ Radosław Kożuszek. Gadatliwa bestia. „Wiedza i Życie”. Listopad 2018 nr 11 (1007), s. 42. Warszawa: Prószyński Media. ISSN 0137-8929.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
- C. Hiller: Theropithecus gelada. (On-line), Animal Diversity Web, 2000. [dostęp 2008-05-18]. (ang.).
- Wielka Encyklopedia Przyrody : Ssaki. Warszawa: Wydawnictwo MUZA SA, 1997, s. 116. ISBN 83-7079-784-9.
- Praca zbiorowa: Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 114. ISBN 83-01-14344-4.