Żankiel – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Morfologia (żankiel zwyczajny) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | żankiel | ||
Nazwa systematyczna | |||
Sanicula L. Sp. Pl. 235. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Sanicula_arctopoides.jpg/220px-Sanicula_arctopoides.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Hacquetia_epipactis_2015-04-16_321.jpg/220px-Hacquetia_epipactis_2015-04-16_321.jpg)
Żankiel (Sanicula) – rodzaj roślin należący do rodziny selerowatych. Obejmuje 47 gatunków[5]. Występują one na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii i Antarktydy[6], głównie w strefie klimatu umiarkowanego[7]. Najbardziej zróżnicowany jest w Kalifornii, gdzie rośnie 13 gatunków[8]. We florze Polski należą tu dwa gatunki – żankiel zwyczajny S. europaea i cieszynianka wiosenna S. epipactis[9][5]. Rośliny z tego rodzaju występują w formacjach leśnych i zaroślowych, czasem też w murawach górskich[8]. Znaczenie użytkowe ma kilka gatunków wykorzystywanych jako lecznicze, w szczególności żankiel zwyczajny[10].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Rośliny dwuletnie i byliny, nagie, o pędach wyprostowanych lub podnoszących się[7]. Osiągające do 0,8 m wysokości[8].
- Liście
- Ogonkowe z błoniastymi zwykle pochwami, rzadziej niemal siedzące. Blaszka liściowa kolista lub pięciokanciasta, z nasadą zwykle sercowatą. Dłoniasto podzielona na 3 lub 5 odcinków, zwykle 3-wrębnych, na brzegach ząbkowanych[7]. Większość liści wyrasta odziomkowo[8].
- Kwiaty
- Drobne, zebrane w pojedyncze lub złożone baldachy, z baldaszkami często niemal siedzącymi, stąd kwiatostany zbite, główkowate[7]. Kwiaty obupłciowe (głównie w środkowej części baldachów) i tylko pręcikowe (na obrzeżach baldachów)[8]. Działki kielicha z wyraźnymi i trwałymi ząbkami. Płatki korony białe, zielonkawe, różowe, żółtawe lub jasnoniebieskie, łopatkowate lub owalne z zagiętymi końcami[7]. Pręcików 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem[8]. Słupki dwa[8], krótkie i odgięte[7].
- Owoce
- Rozłupki koliste lub elipsoidalne, gęsto szczecinkowate lub pokryte guzkami, za to z niepozornymi żebrami[7].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Tradycyjnie, do końca XX wieku, wyodrębniano osobne rodzaje Sanicula i monotypową cieszyniankę Hacquetia z cieszynianką wiosenną H. epipactis. Gatunek ten okazał się jednak być blisko spokrewniony z żankielem zwyczajnym S. europaea (bliżej niż większość innych gatunków z rodzaju żankiel). Rodzaj Sanicula w analizach filogenetycznych jest dobrze potwierdzony jako takson monofiletyczny tylko w sytuacji, gdy cieszynianka jest do niego włączona. Cieszynianka była wyodrębniana na podstawie takich cech morfologicznych jak brak kolców na owocach i obecność bardzo okazałych podsadek. Żadna z tych cech nie jest jednak nietypowa dla rodzaju Sanicula – kolce na owocach zanikają w trzech liniach rozwojowych w obrębie tego rodzaju, a silnie rozwinięte podsadki występują także u Sanicula orthacantha i S. hacquetoides. Analizy molekularne wyraźnie potwierdzają zagnieżdżenie tego gatunku w rodzaju Sanicula[11].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzaj należący do plemienia Saniculeae w podrodzinie Apioideae Burnett, z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych[2][4].
- Pozycja według systemu Reveala (1994–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa dereniowe (Cornidae Frohne & U. Jensen ex Reveal), nadrząd Aralianae Takht., rząd araliowce (Araliales Reveal), rodzina selerowate (Apiaceae Lindl.), podrodzina Saniculoideae Burnett, plemię Saniculeae W.D.J. Koch, podplemię Saniculinae Coss & Germ., rodzaj żankiel (Sanicula L.)[12].
- Wykaz gatunków[5]
- Sanicula arctopoides Hook. & Arn.
- Sanicula arguta Greene ex J.M.Coult. & Rose
- Sanicula astrantiifolia H.Wolff ex Kretschmer
- Sanicula azorica Guthnick ex Seub.
- Sanicula bipinnata Hook. & Arn.
- Sanicula bipinnatifida Douglas
- Sanicula canadensis L.
- Sanicula chinensis Bunge
- Sanicula coerulescens Franch.
- Sanicula crassicaulis Poepp. ex DC.
- Sanicula deserticola C.R.Bell
- Sanicula elata Buch.-Ham. ex D.Don
- Sanicula elongata K.T.Fu
- Sanicula epipactis (Scop.) E.H.L.Krause – cieszynianka wiosenna
- Sanicula europaea L. – żankiel zwyczajny
- Sanicula giraldii H.Wolff
- Sanicula graveolens Poepp. ex DC.
- Sanicula hacquetioides Franch.
- Sanicula hoffmannii (Munz) R.H.Shan & Constance
- Sanicula kaiensis Makino & Hisauti
- Sanicula kauaiensis H.St.John
- Sanicula laciniata Hook. & Arn.
- Sanicula lamelligera Hance
- Sanicula liberta Cham. & Schltdl.
- Sanicula marilandica L.
- Sanicula maritima Kellogg ex S.Watson
- Sanicula mariversa Nagata & S.M.Gon
- Sanicula moranii P.Vargas, Constance & B.G.Baldwin
- Sanicula odorata (Raf.) Pryer & Phillippe
- Sanicula orthacantha S.Moore
- Sanicula oviformis X.T.Liu & Z.Y.Liu
- Sanicula peckiana J.F.Macbr.
- Sanicula pengshuiensis M.L.Sheh & Z.Y.Liu
- Sanicula petagnioides Hayata
- Sanicula purpurea H.St.John & Hosaka
- Sanicula rubriflora F.Schmidt
- Sanicula rugulosa Diels
- Sanicula sandwicensis A.Gray
- Sanicula saxatilis Greene
- Sanicula serrata H.Wolff
- Sanicula smallii E.P.Bicknell
- Sanicula tienmuensis R.H.Shan & Constance
- Sanicula tracyi R.H.Shan & Constance
- Sanicula trifoliata E.P.Bicknell
- Sanicula tuberculata Maxim.
- Sanicula tuberosa Torr.
- Sanicula uralensis Kleopow ex Kamelin, Czubarov & Shmakov
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-05].
- ↑ a b Sanicula. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-02-10].
- ↑ a b c Sanicula L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-24].
- ↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1051. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b c d e f g She Menglan, Loy R. Phillippe: Sanicula. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-02-10].
- ↑ a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 303. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 160, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 823, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Carolina I.Calviño, Stephen R.Downie. Circumscription and phylogeny of Apiaceae subfamily Saniculoideae based on chloroplast DNA sequences. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 44, 1, s. 175-191, 2007. DOI: 10.1016/j.ympev.2007.01.002.
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Sanicula. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-03-05]. (ang.).
- BioLib: 40374
- EoL: 38381
- Flora of China: 129131
- Flora of North America: 129131
- GBIF: 3034831
- identyfikator iNaturalist: 53202
- IPNI: 40481-1
- ITIS: 29845
- NCBI: 13665
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:325956-2
- Tela Botanica: 87150
- identyfikator Tropicos: 40029330
- USDA PLANTS: SANIC
- CoL: 7C7R