Gęsiówka – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Arabis procurrens | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | gęsiówka | ||
Nazwa systematyczna | |||
Arabis L. Sp. Pl. 664. 1 Mai 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Arabis_caucasica_a2.jpg/220px-Arabis_caucasica_a2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Arabis_alpina_a3.jpg/220px-Arabis_alpina_a3.jpg)
Gęsiówka (Arabis L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych. W miarę uściślania relacji filogenetycznych, liczba gatunków tu zaliczanych, sięgająca na przełomie XX i XXI wieku około 180[5], systematycznie maleje (gatunki klasyfikowane są do innych rodzajów). Rodzaj we współczesnym ujęciu wciąż jest taksonem parafiletycznym obejmującym kilka kladów, wśród których zagnieżdżone są inne rodzaje (głodek Draba i żagwin Aubrieta). Wciąż zaliczanych jest tu ok. 100 gatunków (w węższych ujęciach ok. 60[6]) szeroko rozprzestrzenionych na półkuli północnej[4], z centrum zróżnicowania i zasięgiem kilku kladów w obszarze śródziemnomorskim[7].
Liczne gatunki uprawiane są jako niskie rośliny ozdobne, tworzące gęste darnie, zwłaszcza w ogrodach skalnych[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Rośliny jednoroczne lub byliny (zwykle wiecznie zielone). Niektóre gatunki osiągają wysokość do 1 m, większość jednak to rośliny drobniejsze[8].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), w której obrębie należy do plemienia Arabideae[9]. Pierwotne i dotychczasowe ujęcia systematyczne rodzaju powodują, że jest on oceniany jako najbardziej krytyczny w obrębie rodziny[7]. Liczne gatunki pierwotnie tu zaliczane trafiły do odrębnych rodzajów i często plemion w obrębie rodziny, np. do rodzaju rzodkiewnik Arabidopsis (plemię Camelineae), Boechera (plemię Boechereae), Pennellia (plemię Halimolobeae), Streptanthus (plemię Thelypodieae)[10], wieżyczka Turritis[11] (plemię Turritideae) oraz rodzajów Pseudoturritis i Dendroarabis w obrębie Arabideae[10]. Pozostałe zaliczane tu wciąż gatunki tworzą kilka kladów, wśród których zagnieżdżone są inne rodzaje (głodek Draba i żagwin Aubrieta), co czyni z Arabis takson parafiletyczny[10]. Klad bazalny w obrębie całej tej grupy tworzy ok. 60[6]–65 gatunków, zwany „głównym kladem Arabis” (main Arabis clade), wśród pozostałych kladów, obok Draba i Aubrieta, jeszcze cztery tworzą gatunki z rodzaju Arabis, przy czym gatunek typowy (A. alpina) należy do jednej z mniejszych grup[7][12].
- Gatunki flory Polski[13]
- gęsiówka alpejska Arabis alpina L.
- gęsiówka Gerarda Arabis planisiliqua (Rchb.) Pers., syn. A. gerardii Besser
- gęsiówka stokrotkolistna Arabis soyeri Reut. & A. Huet., syn. A. jacquini Becq., A. bellidofolia Jacq. non Crantz
- gęsiówka sudecka Arabis allionii DC. in Lam., syn. A. sudetica Tausch – gatunek o wątpliwym występowaniu w Polsce
- gęsiówka szorstkowłosista Arabis hirsuta (L.) Scop.
- gęsiówka uszkowata Arabis recta Vill., syn. A. auriculata Lam.
- Arabis abietina Bornm.
- Arabis aculeolata Greene
- Arabis adpressipilis (M.Hopkins) Al-Shehbaz
- Arabis alanyensis H.Duman
- Arabis allionii DC. – gęsiówka sudecka
- Arabis alpina L. – gęsiówka alpejska
- Arabis amplexicaulis Edgew.
- Arabis androsacea Fenzl – gęsiówka naradkowata
- Arabis armena N.Busch
- Arabis aubrietioides Boiss. – gęsiówka żagwinowata
- Arabis aucheri Boiss.
- Arabis axilliflora (Jafri) H.Hara
- Arabis beirana P.Silveira, J.Paiva & N.Marcos
- Arabis bijuga Watt
- Arabis blepharophylla Hook. & Arn. – gęsiówka szczecinkowata
- Arabis brachycarpa Rupr.
- Arabis bryoides Boiss. – gęsiówka mchowa
- Arabis caerulea All. – gęsiówka błękitna
- Arabis carduchorum Boiss.
- Arabis caucasica Willd. – gęsiówka kaukaska
- Arabis ciliata Clairv. – gęsiówka orzęsiona, g. baldachogroniasta
- Arabis colchica Kolak.
- Arabis collina Ten.
- Arabis conringioides Ball
- Arabis cretica Boiss. & Heldr.
- Arabis crucisetosa Constance & Rollins
- Arabis cypria Holmboe
- Arabis davisii H.Duman & A.Duran
- Arabis deflexa Boiss.
- Arabis doberanica Parsa
- Arabis dolichothrix (N.Busch) N.Busch
- Arabis doumetii Coss.
- Arabis drabiformis Boiss.
- Arabis elgonensis Al-Shehbaz
- Arabis engleriana Muschl.
- Arabis erecta Y.Y.Kim & C.G.Jang
- Arabis erikii Mutlu
- Arabis erubescens Ball
- Arabis eschscholtziana Andrz. ex Ledeb.
- Arabis farinacea Rupr.
- Arabis flagellosa Miq.
- Arabis flaviflora Bunge
- Arabis furcata S.Watson
- Arabis gegamica Mtshkvet.
- Arabis georgiana R.M.Harper
- Arabis hirsuta (L.) Scop. – gęsiówka szorstkowłosista, g. szorstkowłosa
- Arabis hornungiana Schur
- Arabis huetii Trautv.
- Arabis ionocalyx Boiss. & Heldr.
- Arabis josiae Jahand. & Maire
- Arabis juressi Rothm.
- Arabis kashmiriaca Naqshi
- Arabis kaynakiae Daskin
- Arabis kazbegi Mtshkvet.
- Arabis kennedyae Meilke
- Arabis korolkowii Regel & Schmalh.
- Arabis lycia Parolly & P.Hein
- Arabis margaritae Talavera
- Arabis mcdonaldiana Eastw.
- Arabis modesta Rollins
- Arabis mollis Steven – gęsiówka miękkowłosa
- Arabis nepetifolia Boiss.
- Arabis nordmanniana (Rupr.) Rupr.
- Arabis nova Vill.
- Arabis nuristanica Kitam.
- Arabis nuttallii (Kuntze) B.L.Rob.
- Arabis olympica Piper
- Arabis oregana Rollins
- Arabis ottonis-schulzii Bornm. & Gauba
- Arabis × palezieuxii Beauverd
- Arabis paniculata Franch.
- Arabis parvula Dufour ex DC.
- Arabis patens Sull.
- Arabis planisiliqua (Pers.) Rchb. – gęsiówka Gerarda
- Arabis pleurantha Phil.
- Arabis procurrens Waldst. & Kit. – gęsiówka macedońska, g. wczesna
- Arabis pterosperma Edgew.
- Arabis pubescens (Desf.) Poir.
- Arabis pumila Jacq. – gęsiówka drobna
- Arabis purpurea Sm.
- Arabis pycnocarpa M.Hopkins
- Arabis quinqueloba O.E.Schulz
- Arabis recta Vill. – gęsiówka uszkowata
- Arabis rimarum Rech.f.
- Arabis rosea DC.
- Arabis sagittata (Bertol.) DC. – gęsiówka strzałkowata
- Arabis scabra All.
- Arabis scopoliana Boiss. – gęsiówka Scopoliego
- Arabis serpillifolia Vill. – gęsiówka macierzankowa
- Arabis serrata Franch. & Sav.
- Arabis soyeri Reut. & A.L.P.Huet – gęsiówka stokrotkolistna, g. Soyera
- Arabis stelleri DC. – gęsiówka Stellera
- Arabis stellulata Desv. & Berthel.
- Arabis stenocarpa Boiss. & Reut.
- Arabis steveniana Rupr.
- Arabis subdecumbens Emb. & Maire
- Arabis subflava B.M.G.Jones
- Arabis tanakana Makino
- Arabis tianschanica Pavlov
- Arabis tunetana Murb.
- Arabis verdieri Quézel
- Arabis verna (L.) W.T.Aiton
- Arabis watsonii (P.H.Davis) F.K.Mey.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
- ↑ a b c Arabis L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-04-20].
- ↑ Klaus Kubitzki (red.), Flowering plants, Dicotyledons: Malvales, Capparales, and non-betalain Caryophyllales, Berlin: Springer, 2003, s. 106, ISBN 3-540-42873-9, OCLC 49493577 .
- ↑ a b c David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 64, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c Robert Karl, Marcus A. Koch. A world-wide perspective on crucifer speciation and evolution: phylogenetics, biogeography and trait evolution in tribe Arabideae. „Annals of Botany”. 112, 6, s. 983–1001, 2013. DOI: 10.1093/aob/mct165.
- ↑ Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ Genus Arabis L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-04-20].
- ↑ a b c Ihsan A. Al-Shehbaz, Dmitry A. German, Robert Karl, Ingrid Jordon-Thaden, Marcus A. Koch. Nomenclatural adjustments in the tribe Arabideae (Brassicaceae). „Plant Div. Evol.”. 129/1, s. 71–76, 2011.
- ↑ L. Liu, B. Zhao, D. Tan, J. Wang. Phylogenetic relationships of Brassicaceae species based on matK sequences. „Pakistan Journal of Botany”. 44, 2, s. 619-626, 2012.
- ↑ Terezie Mandáková, Petra Hloušková, Marcus A Koch, Martin A Lysak. Genome Evolution in Arabideae Was Marked by Frequent Centromere Repositioning. „Plant Cell”. 32, 3, s. 650-665, 2020. DOI: 10.1105/tpc.19.00557.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 34, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 25. ISBN 978-83-925110-5-2.