Bazylia pospolita – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek | bazylia pospolita |
Nazwa systematyczna | |
Ocimum basilicum L. Sp. pl. 2:597. 1753 |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Basil-Basilico-Ocimum_basilicum-albahaca.jpg/240px-Basil-Basilico-Ocimum_basilicum-albahaca.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Ocimum_basilicum1.jpg/240px-Ocimum_basilicum1.jpg)
Bazylia pospolita (Ocimum basilicum L.), zwyczajowo zwana też bazylią wonną, bazylkiem ogrodowym, bazylijką zwyczajną, balsamem, bazyliszką polską – gatunek rośliny jednorocznej z rodziny jasnotowatych. Pochodzi prawdopodobnie z tropikalnej strefy Afryki, ale obecnie nie rośnie dziko, występuje tylko w uprawie[3]. Nazwa wywodzi się od greckiego βασιλεύς (basileus), czyli król, gdyż wierzono, że wykorzystywano je w królewskich perfumach[4]. W antycznym Rzymie nazwa tego zioła Basilescus odwoływała się do bazyliszka. Bazylia była wówczas traktowana jako talizman przeciwko tej bestii. Libijczycy spożywali ją dla ochrony przed wężami i skorpionami.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- O przekroju czworokątnym i czerwonawym zabarwieniu, wysokości 30 – 60 cm, rozgałęziona.
- Liście
- Ulistnienie nakrzyżległe. Liście jasnozielone, błyszczące, o długości do 5 cm. Jajowate lub romboidalne, o brzegu karbowanym, rzadziej ząbkowanym. Na spodniej stronie znajdują się gruczoły wytwarzające olejek eteryczny.
- Kwiaty
- Kielich dwuwargowy, o krótkiej rurce. Koloru czerwonawego, różowego lub żółtobiałego. Kwiaty zebrane po 6 w nibyokółki, które wyrastają z kątów liściowych lub tworzą nibykłosy na szczycie pędu. Kwiaty obfitują w nektar. Kwitnie w lipcu i w sierpniu.
- Owoce
- Mała (do 15 mm), owalna, brązowa niełupka.
- Korzeń
- System korzeniowy palowy, niezbyt głęboki, w wyniku pikowania silnie rozgałęziony (korzenie boczne)
Zmienność
[edytuj | edytuj kod]Odmiany:
- Bazylia grecka (Ocimum basilicum var. minimum) – roślina drobnolistna (liście do 1 cm długości), gęsto ulistniona, silnie rozkrzewiona i nisko rosnąca (do 0,5 m wysokości)[5].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina uprawna: Znaczące uprawy znajdują się w Ameryce Południowej. W Azji uprawiano ją od czasów przedhistorycznych. Wieńce uplecione z bazylii znaleziono w piramidach egipskich. Z Iranu i Indii dotarła do Europy południowej, prawdopodobnie przywieziona w czasie wypraw Aleksandra Macedońskiego, skąd w XVI w. przywędrowała do Europy Środkowej (w tym Polski), gdzie początkowo była siana w oranżeriach i w donicach.
- Roślina lecznicza
- Surowiec zielarski: ziele bazylii – Herba Basilici (ulistnione, ścięte w czasie kwitnienia i ususzone pędy). Zawiera olejek eteryczny – olejek bazyliowy (0,5 – 1,5%) – ma bardzo silny, korzenno-kwiatowy zapach i lekko żółtawą barwę. Jego głównymi składnikami są: metylochawikol, cyneol i linalol, eugenol, cytral, limonen, terpinen. Ponadto zawiera garbniki (5%), saponiny, flawonoidy, substancje gorzkie, olej tłusty zawierający oksykwasy tłuszczowe (kwas trionowy), sole mineralne, witaminy
- Działanie: poprawia trawienie i ułatwia przyswajanie pokarmu – działa przeciwskurczowo, pobudza wydzielanie soku żołądkowego, działa słabo wiatropędnie przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie. Powszechnie uważa się, że działa przeciwdepresyjnie, poprawia nastrój i dodaje sił (działanie podobne do melisy). Stosuje się w łagodnych zaburzeniach trawiennych, wzdęciach, przy niedoborze soku żołądkowego.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Basil.12days.jpg/120px-Basil.12days.jpg)
- Roślina przyprawowa – ma miły, korzenny, słodkawy i pikantny smak i zapach. Jako przyprawy używa się świeżych lub suszonych liści lub całego ziela, które ścina się w czasie kwitnienia. Wówczas roślina odrasta i powtórnie kwitnie. Najlepiej dodawać ją do sałatek i zup, duszonych warzyw oraz twarożku. Można również nacierać zielem mięsa przed dalszym przyrządzaniem. Niezastąpiony składnik prawie wszystkich włoskich dań, świetnie komponuje się z makaronem i pomidorami, główny składnik pesto
- roślina miododajna.
- Olejek eteryczny używany jest w przemyśle perfumeryjnym do wyrobu perfum i mydła
- W przemyśle spożywczym wykorzystywana do wyrobu konserw
- W przemyśle spirytusowym stosowana do wyrobu likierów
- Do dziś bazylię traktuje się jako roślinę ozdobną
- Odstrasza owady
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]Można ją stosunkowo łatwo uprawiać w ogródku. Wystarczy odchwaszczać i nawozić, najlepiej kompostem, gdyż nie lubi świeżego obornika. Nasiona można wysiewać w maju wprost do gruntu, w rzędach co 30 cm. Gdy osiągną wysokość kilku centymetrów przerwać, zostawiając rośliny co 15–20 cm. Można też uprawiać w doniczce. Lubi stanowiska nasłonecznione, osłonięte od wiatru. Gleby żyzne, przepuszczalne, próchnicze. Należy podlewać z umiarem, w południe, w ciepłe dni dodatkowo spryskiwać wodą. Bazylię może zaatakować mączniak lub mszyce, choć zdarza się to rzadko. Należy wtedy roślinę zanurzyć w wodzie z mydłem, a następnie dokładnie opłukać.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-31] (ang.).
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-12-27].
- ↑ Basil. [w:] Online Etymology Dictionary [on-line]. Douglas Harper. [dostęp 2021-09-16].
- ↑ Agnieszka Mike-Jeziorska: Bazylia grecka. [w:] wymarzonerosliny.pl [on-line]. MURATOR S.A.. [dostęp 2013-03-05]. (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Lesley Bremness "Wielka księga ziół", Warszawa, "Wiedza i Życie", 1991 ISBN 83-85231-24-2
- BioLib: 41173
- EoL: 579364
- Flora of China: 200019914
- Flora of North America: 200019914
- GBIF: 2927096
- identyfikator iNaturalist: 61398
- IPNI: 452874-1
- ITIS: 32627
- NCBI: 39350
- Plant Finder: 281408
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-136820
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:452874-1
- Tela Botanica: 44334
- identyfikator Tropicos: 17600210
- USDA PLANTS: OCBA
- CoL: 48GBK