Biedrzeniec – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj | biedrzeniec | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Pimpinella L. Sp. Pl. 263. 1 maja 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
| |||||
Homonimy | |||||
Pimpinella Séguier = Poterium L.[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Pimpinella_anisum._An%C3%ADs.jpg/220px-Pimpinella_anisum._An%C3%ADs.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Pimpinella_major_var._major_sl9.jpg/220px-Pimpinella_major_var._major_sl9.jpg)
Biedrzeniec (Pimpinella L.) – rodzaj roślin dwuletnich lub bylin z rodziny selerowatych (Apiaceae). Należy tu ok. 150 gatunków[4]. Zasięg rodzaju obejmuje niemal w całości wszystkie kontynenty Starego Świata: Europę, Afrykę i Azję, a gatunki introdukowane z tego rodzaju występują także na obu kontynentach amerykańskich[4]. W Europie rośnie 16 gatunków[5], z czego dwa lub trzy (w zależności od ujęcia systematycznego) rosną jako rodzime w Polsce: biedrzeniec mniejszy P. saxifraga, biedrzeniec czarny P. nigra ≡ P. saxifraga subsp. nigra i biedrzeniec wielki P. major[6].
Niektóre gatunki z tego rodzaju są uprawiane jako rośliny przyprawowe i ozdobne, przy czym największe znaczenie użytkowe ma uprawiany od czasów starożytnych biedrzeniec anyż Pimpinella anisum. Jego nasiona służyły do aromatyzowania potraw i napojów, w tym alkoholowych, destylowany z nich jest olejek anyżowy wykorzystywany także w medycynie[5]. Gatunek ten uprawiany jest także w Polsce[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Byliny, rzadko rośliny dwuletnie lub roczne, o łodygach prosto wzniesionych, rozgałęziających się. Korzeń palowy lub wiązkowy[7].
- Liście
- Odziomkowe ogonkowe, z szeroką pochwą liściową, pojedynczo, podwójnie lub potrójnie trójdzielne albo jednokrotnie do czterokrotnie pierzaste, rzadziej pojedyncze. Liście łodygowe odmienne[7], zwykle pierzasto podzielone[8].
- Kwiaty
- Zebrane w baldachy złożone, często liczne, szczytowe i boczne. Pokrywy i pokrywki obecne lub ich brak, jeśli są to zwykle równowąskie[7] i nieliczne[8]. Poszczególne baldaszki zawierają kilka lub wiele kwiatów[7]. Kwiaty są obupłciowe, czasem część jest tylko męska[8]. Kielich z drobnymi, lancetowatymi ząbkami lub niewidoczne[7]. Płatki korony białe, rzadziej czerwonawe, nagie lub owłosione od spodu[7], zwykle wycięte na szczycie[8]. Miodnik stożkowaty lub poduszkowaty[8]. Szyjki słupka krótkie lub długie, rozpostarte lub odgięte[7].
- Owoce
- Rozłupnia rozpadająca się na dwie okrągławo jajowate, bocznie spłaszczone rozłupki[8], nagie lub owłosione[7], z 5 żebrami[8][7].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Pimpinella_peregrina_IP0705013.jpg/220px-Pimpinella_peregrina_IP0705013.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z plemienia Pimpinelleae, podrodziny Apioideae, rodziny selerowatych Apiaceae[9].
- Wykaz gatunków[4]
- Pimpinella acronemastrum Farille & Lachard
- Pimpinella acuminata (Edgew.) C.B.Clarke
- Pimpinella acutidentata C.Norman
- Pimpinella adiyamanensis Yıld. & Kılıç
- Pimpinella adscendens Dalzell
- Pimpinella affinis Ledeb.
- Pimpinella ahmarensis Dawit
- Pimpinella alismatifolia C.C.Towns.
- Pimpinella anagodendron Bolle
- Pimpinella anisactis Rech.f.
- Pimpinella anisetum Boiss. & Balansa
- Pimpinella anisoides V.Brig.
- Pimpinella anisum L. – biedrzeniec anyż
- Pimpinella aromatica M.Bieb.
- Pimpinella atropurpurea C.Y.Wu ex R.H.Shan & F.T.Pu
- Pimpinella aurea DC.
- Pimpinella barbata (DC.) Boiss.
- Pimpinella battandieri Chabert
- Pimpinella bialata H.Wolff
- Pimpinella bisinuata H.Wolff
- Pimpinella bobrovii (Woronow ex Schischk.) M.Hiroe
- Pimpinella brachyclada Rech.f. & Riedl
- Pimpinella bracteata Haines
- Pimpinella buchananii H.Wolff
- Pimpinella caffra (Eckl. & Zeyh.) D.Dietr.
- Pimpinella camptotricha Penz.
- Pimpinella candolleana Wight & Arn.
- Pimpinella cappadocica Boiss. & Balansa
- Pimpinella caudata (Franch.) H.Wolff
- Pimpinella chungdienensis C.Y.Wu
- Pimpinella cnidioides H.Pearson ex H.Wolff
- Pimpinella coriacea (Franch.) H.Boissieu
- Pimpinella corymbosa Boiss.
- Pimpinella cretica Poir.
- Pimpinella cumbrae Link
- Pimpinella cypria Boiss.
- Pimpinella dendroselinum Webb
- Pimpinella deverroides (Boiss.) Boiss.
- Pimpinella diversifolia DC.
- Pimpinella ebracteata Baker
- Pimpinella enguezekensis Yıldırım, Akalın & Yeşil
- Pimpinella eriocarpa Banks & Sol.
- Pimpinella erythraeae Armari
- Pimpinella etbaica Schweinf.
- Pimpinella fargesii H.Boissieu
- Pimpinella favifolia C.Norman
- Pimpinella filiformis H.Wolff
- Pimpinella filipedicellata S.L.Liou
- Pimpinella flabellifolia (Boiss.) Benth. & Hook.f. ex Drude
- Pimpinella flaccida C.B.Clarke
- Pimpinella gilanica Mozaff.
- Pimpinella grisea H.Wolff
- Pimpinella hadacii Engstrand
- Pimpinella hastata C.B.Clarke
- Pimpinella helosciadoidea H.Boissieu
- Pimpinella henryi Diels
- Pimpinella heyneana (DC.) Benth. & Hook.f.
- Pimpinella heywoodii Dawit
- Pimpinella hirtella (Hochst.) A.Rich.
- Pimpinella homblei C.Norman
- Pimpinella huillensis Welw. ex Engl.
- Pimpinella ibradiensis Çinbilgel, Eren, H.Duman & Gökceoğlu
- Pimpinella × intermedia Figert
- Pimpinella inundata (Farille & S.B.Malla) P.K.Mukh. & Constance
- Pimpinella isaurica V.A.Matthews
- Pimpinella javana DC.
- Pimpinella junionae Ceballos & Ortuño
- Pimpinella kaessneri (H.Wolff) Cannon
- Pimpinella kawalekhensis Farille & Lachard
- Pimpinella keniensis C.Norman
- Pimpinella khayyamii Mozaff.
- Pimpinella khorasanica Engstrand
- Pimpinella kingdon-wardii H.Wolff
- Pimpinella koelzii M.Hiroe
- Pimpinella kotschyana Boiss.
- Pimpinella kurdica Rech.f. & Riedl
- Pimpinella kyimbilaensis H.Wolff
- Pimpinella ledermannii H.Wolff
- Pimpinella leschenaultii DC.
- Pimpinella liiana M.Hiroe
- Pimpinella limprichtii H.Wolff
- Pimpinella lindblomii H.Wolff
- Pimpinella lineariloba Cannon
- Pimpinella lutea Desf.
- Pimpinella major (L.) Huds. – biedrzeniec wielki
- Pimpinella menachensis Schweinf. ex H.Wolff
- Pimpinella mulanjensis C.C.Towns.
- Pimpinella nana Pimenov
- Pimpinella neglecta C.Norman
- Pimpinella nephrophylla Rech.f. & Riedl
- Pimpinella nervosa C.B.Clarke
- Pimpinella niitakayamensis Hayata
- Pimpinella nudicaulis Trautv.
- Pimpinella nyingchiensis Z.H.Pan & K.Yao
- Pimpinella oliverioides Boiss. & Hausskn.
- Pimpinella olivieri Boiss.
- Pimpinella oreophila Hook.f.
- Pimpinella paludosa C.C.Towns.
- Pimpinella parishiana Kurz
- Pimpinella pastinacifolia (Boiss.) H.Wolff
- Pimpinella paucidentata V.A.Matthews
- Pimpinella peregrina L. – biedrzeniec obcy[10]
- Pimpinella peucedanifolia Fisch. ex Ledeb.
- Pimpinella physotrichioides C.Norman
- Pimpinella pimpinelloides (Hochst.) H.Wolff
- Pimpinella pretenderis Orph. ex Halácsy
- Pimpinella procumbens (Boiss.) Pau
- Pimpinella propinqua H.Wolff
- Pimpinella pruatjan Molk.
- Pimpinella puberula (DC.) Boiss.
- Pimpinella purpurea (Franch.) H.Boissieu
- Pimpinella renifolia H.Wolff
- Pimpinella rhodantha Boiss.
- Pimpinella rhomboidea Diels
- Pimpinella richardsiae C.C.Towns.
- Pimpinella rigidistyla C.C.Towns.
- Pimpinella rigidiuscula C.C.Towns.
- Pimpinella rigidula (Boiss. & Orph.) H.Wolff
- Pimpinella robynsii C.Norman
- Pimpinella rollae Billore & Hemadri
- Pimpinella rubescens (Franch.) H.Wolff ex Hand.-Mazz.
- Pimpinella saxifraga L. – biedrzeniec mniejszy
- Pimpinella schimperi Dawit
- Pimpinella schweinfurthii Asch.
- Pimpinella serbica (Vis.) Benth. & Hook.f. ex Drude
- Pimpinella sikkimensis C.B.Clarke
- Pimpinella silvatica Hand.-Mazz.
- Pimpinella silvicola Hemp
- Pimpinella sintenisii H.Wolff
- Pimpinella smithii H.Wolff
- Pimpinella squamosa Karjagin
- Pimpinella stracheyi C.B.Clarke
- Pimpinella × subnigra Tzvelev
- Pimpinella tagawae M.Hiroe
- Pimpinella tenuicaulis Baker
- Pimpinella thellungiana H.Wolff
- Pimpinella tibetanica H.Wolff
- Pimpinella tirupatiensis N.P.Balakr. & Subr.
- Pimpinella tomentosa Dalzell ex C.B.Clarke
- Pimpinella tongloensis P.K.Mukh.
- Pimpinella tragioides (Boiss.) Benth. & Hook.f. ex Drude
- Pimpinella tragium Vill.
- Pimpinella tripartita Kalen.
- Pimpinella triternata Diels
- Pimpinella tunceliana Yıld.
- Pimpinella turcomanica Schischk.
- Pimpinella urbaniana Fedde ex H.Wolff
- Pimpinella urceolata Watt ex Banerji
- Pimpinella valleculosa K.T.Fu
- Pimpinella villosa Schousb.
- Pimpinella wallichiana (Miq.) Gandhi
- Pimpinella wallichii C.B.Clarke
- Pimpinella woodii C.C.Towns.
- Pimpinella xizangensis R.H.Shan & F.T.Pu
- Pimpinella yunnanensis (Franch.) H.Wolff
- Pimpinella zagrosica Boiss. & Hausskn.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-22].
- ↑ a b c d Pimpinella L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-12-24].
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 718, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 133, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g h i Pu Fa-ting, Mark F. Watson: Pimpinella Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-12-24].
- ↑ a b c d e f g Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 65.
- ↑ Genus Pimpinella L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-12-24].
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.