Gusen (KL) – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Typ | |
---|---|
Odpowiedzialny | |
Terytorium | Austria |
Miejsce | |
Narodowość więźniów | Polacy, Rosjanie, Austriacy, Włosi, Jugosłowianie, Hiszpanie, Czesi, Węgrzy, Francuzi, Grecy |
Komendanci | |
Położenie na mapie Rzeszy Niemieckiej ![]() | |
48°15′26″N 14°27′48″E/48,257222 14,463333 | |
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Bundesarchiv_Bild_192-334%2C_KZ_Mauthausen%2C_Garagenhofeinfahrt.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_192-334%2C_KZ_Mauthausen%2C_Garagenhofeinfahrt.jpg)
Konzentrationslager Gusen (Gusen I i II, a od 1944 również w Lungitz Gusen III) – niemiecki obóz koncentracyjny usytuowany w pobliżu miejscowości Gusen (ok. 14 km od centrum Linzu w Austrii). Utworzony na początku 1940 roku jako podobóz Mauthausen. Znaczące miejsce eksterminacji polskiej inteligencji w ramach tzw. Intelligenzaktion.
Historia
[edytuj | edytuj kod]W grudniu 1939 zapadła decyzja o utworzeniu filii obozu Mauthausen w oddalonym o 4,5 km Gusen, przy tamtejszych kamieniołomach. Prace rozpoczęto wiosną 1940 – grupa kilkuset więźniów z obozu Mauthausen codziennie pokonywała drogę między obozem a Gusen, by wybudować baraki dla więźniów[1]. Podobóz został oficjalnie otwarty 25 maja 1940[2]. Jedną z podstaw decyzji o jej utworzeniu było przeznaczenie jej dla izolacji i niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion[3].
Pierwszym komendantem podobozu Gusen został Karl Chmielewski[4].
9 marca 1944 w pobliżu utworzono kolejny podobóz, który określono mianem „Gusen II”. W 1944 w miejscowości Lungitz powstał „Gusen III”[5].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Mauthausen-survivors.jpg/220px-Mauthausen-survivors.jpg)
Obóz w Gusen został oswobodzony 5 maja 1945 r., przez amerykański patrol dowodzony przez sierżanta Alberta J. Kosieka[6].
Więźniowie i ofiary
[edytuj | edytuj kod]KL Mauthausen-Gusen należał do najcięższych obozów III Rzeszy. Warunki w obozie zaczęły się poprawiać od 1943, m.in. dzięki cofnięciu limitu na rozmiar i liczbę paczek żywnościowych będącego wynikiem niepowodzeń Niemiec na frontach II wojny światowej. Wówczas obozy z miejsc masowej eksterminacji miały stać się źródłem cennej siły roboczej. Tym niemniej i tak warunki bytowania więźniów w gusenowskich obozach były trudne. Zauważyli to więźniowie przywożeni tu w II poł. 1944 z KL Auschwitz-Birkenau[7] .
Począwszy od wiosny 1940 miał miejsce duży napływ więźniów z Polski, głównie ze środowisk inteligenckich (m.in. ks. kapelan Józef Mamica), ponieważ podobóz Gusen ujęto w planie niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion. SS-mani nadzorujący budowę tego obozu w Gusen nazywali go „Vernichtungslager fur die polnische Intelligenz” – obóz zagłady dla polskiej inteligencji[3]. W 1940 wśród więźniów Gusen przeważali Polacy, którzy stanowili 97% ogółu więźniów. Do końca funkcjonowania tego obozu Polacy stanowili w nim większość. W Gusen umieszczono także wielu powstańców warszawskich. W obozie zginął m.in. zakatowany na śmierć za odmowę przyznania, że Adolf Hitler jest Bogiem, polski męczennik Edmund Kałas, a także pionier kinematografii, konstruktor i wynalazca Kazimierz Prószyński.
Śmiertelność wśród więźniów wzrastała, co spowodowało zainstalowanie krematoriów już w styczniu 1941. W lutym 1942 przeprowadzono pierwsze zagazowanie więźniów, były to próby na jeńcach radzieckich. W drugiej połowie 1941 miał miejsce napływ dużej liczby jeńców radzieckich. Wśród wielu narodowości były również duże grupy Węgrów i Holendrów. W Gusen oraz w Mauthausen naziści uwięzili również około 450 Świadków Jehowy. 13 kwietnia 2014 w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen odsłonięto tablicę upamiętniającą tych więźniów[8]. Więźniowie pracowali w morderczych warunkach w kamieniołomie lub w okolicznych fabrykach, głównie zakładach zbrojeniowych. Szczególnie trudne były roboty przy budowie fabryk podziemnych. Śmierć więźniów wynikała również z systemu terroru wewnątrzobozowego, złych warunków bytowych, chorób i epidemii, a także eksperymentów medycznych i pseudomedycznych. Regularnie zdarzały się również masowe egzekucje, przez rozstrzelanie bądź zagazowanie, również w specjalnych ciężarówkach. Więźniowie tworzyli w ramach obozu ruch oporu.
Szczególnie ostatnie miesiące przed wyzwoleniem były dla więźniów wyjątkowo dotkliwe, co wiązało się z trudnościami Niemiec w kwestiach zaopatrzeniowych.
W obozie Mauthausen-Gusen znajdowała się także spora liczba hiszpańskich socjalistów, którzy po przegranej wojnie w Hiszpanii uciekli do Francji. W 1940 roku władze kolaboranckiego rządu Francji przekazały ich Niemcom. Stąd obóz w Gusen traktowany jest przez Hiszpanów tak jak obóz w Auschwitz przez Żydów[9].
- Zobacz też kategorię:
Dzieje powojenne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Mauthausen-Jewish_memorial.jpg/220px-Mauthausen-Jewish_memorial.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Mauthausen_pomnik2.jpg/220px-Mauthausen_pomnik2.jpg)
Jeszcze w 1945 Sowieci wykorzystywali budynki obozu jako baraki dla wojska. Jednocześnie prowadzili demontaż części konstrukcji obozowych, w szczególności elementów podziemnych fabryk Gusen, które sukcesywnie wysyłali do Związku Radzieckiego. Tunele zostały wysadzone.
W latach 1961–1965 na terenie KL Mauthausen, z inicjatywy byłych więźniów, powstało Muzeum KL Mauthausen-Gusen – Miejsce Pamięci Mauthausen.
W roku 2001 z inicjatywy władz austriackich i polskich powstał wspólny komitet upamiętnienia KL Gusen (którego członkami byli m.in. Heinz Fischer i Władysław Bartoszewski). W wyniku działań komitetu, w 2004 otwarto Centrum Informacyjne KZ Gusen[10].
Brama wejściowa do obozu zamieniona została w prywatną willę[11]. Obok Memoriału, tuż przy dawnym krematorium, na terenie dawnego obozu KL Gusen wybudowano osiedle mieszkaniowe.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Pierwszy proces załogi Mauthausen
- Drugi proces załogi Mauthausen
- Trzeci proces załogi Mauthausen
- Komitet Pamięci Gusen
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Drywa 2020 ↓, s. 16.
- ↑ Drywa 2020 ↓, s. 25.
- ↑ a b Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.
- ↑ Drywa 2020 ↓, s. 17.
- ↑ Drywa 2020 ↓, s. 18.
- ↑ Blog pasjonata historii, który przytacza oryginalne cytaty z pamiętników Amerykanów.
- ↑ Grzesiuk 1958 ↓.
- ↑ Watchtower: Świadkowie Jehowy upamiętnieni w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen. jw.org, 2014-07-21. [dostęp 2014-07-21].
- ↑ Historia obozu oparta na pamiętnikach i oryginalnych zdjęciach. (ang.).
- ↑ Das Besucherzentrum Gusen « Gusen Memorial Committee [online], gusen.org [dostęp 2018-05-07] (niem.).
- ↑ Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego – Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.; Piotr Włoczyk: Austria wciąż obojętna wobec śmietnika na terenie KL Gusen. [dostęp 2017-05-15].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Feliks Załachowski: Gusen – obóz śmierci. Poznań: Związek Byłych Więźniów Politycznych, 1946.
- Andrzej Wantuła: Z doliny cienia śmierci. Londyn: Ewangelicko-Augsburska Parafia Polska, 1947.
- Stanisław Grzesiuk: Pięć lat kacetu. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1958.
- Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Obóz zagłady. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979. ISBN 83-11-06368-0.
- Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Samoobrona i konspiracja. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06497-0.
- Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen – poezja i pieśń więźniów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1983. ISBN 83-211-0183-6.
- Józef Iwiński: Walka o życie i godność ludzką w obozie koncentracyjnym Gusen w latach 1940–1942. Warszawa: Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Instytut Pamięci Narodowej, 1989.
- Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. W obronie życia i ludzkiej godności. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. ISBN 83-11-09048-3.
- Marek Orski: Ostatnie dni obozu Mauthausen-Gusen. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 2005. ISBN 83-88836-85-4.
- Rudolf A. Haunschmied, Jan-Ruth Mills, Siegi Witzany-Durda: St. Georgen-Gusen-Mauthausen – Concentration Camp Mauthausen Reconsidered, BoD, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8334-7440-8 (publikacja dostępna również w Google-Book St. Georgen-Gusen-Mauthausen)
- Aldo Carpi: Dziennik z Gusen. Zakrzewo (gm. Dopiewo): Wydawnictwo Replika, 2009. ISBN 978-83-60383-97-1.
- Praca zbiorowa: Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.
- Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”. Warszawa: IPN, 2009, seria: Monografie. ISBN 978-83-7629-063-8.
- Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.
- Danuta Drywa: Polnische Häftlinge im Konzentrationslager Gusen. Sztutowo: Muzeum Stutthof w Sztutowie, 2020. ISBN 978-83-956199-3-9. (niem.).
- Mateusz Madejski: Willa na kacecie Wirtualna Polska, 24 stycznia 2020; https://magazyn.wp.pl/finanse/artykul/willa-na-kacecie
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Miejsce Pamięci Mauthausen
- gusen.org (ang.)
- Photographies prises en août 2007 (Blog enrichi quotidiennement; merci de respecter ce lien)
- gusen.org.pl. gusen.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-03-05)].
- Ocaleni z Mauthausen.... indeks.karta.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-09)].
- Wystawa cyfrowa o obozie Gusen na platformie Google Cultural Institute
- Film Gusen – Wojna o pamięć, Muzeum Historii Polski