Hymenaea – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() H. courbaril | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | Hymenaea | ||
Nazwa systematyczna | |||
Hymenaea L. Sp. Pl. 1192. 1 Mai 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
H. courbaril Linnaeus | |||
Synonimy | |||
|
Hymenaea – rodzaj drzew z rodziny bobowatych. Obejmuje co najmniej 14[5]–16 gatunków[6] występujących w tropikach Ameryki Południowej i Środkowej oraz w Afryce[4]. Szybkoschnąca żywica tego gatunku zwana kopal (zarówno pozyskiwana z żywych i ściętych drzew, jak i z subfosylnych osadów) ma istotne znaczenie ekonomiczne. H. verrucosa jest źródłem kopalu wschodnioafrykańskiego, zaś H. courbaril dostarcza kopalu amerykańskiego[7].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Centrum zróżnicowania rodzaju jest Amazonia i Mata Atlântica, gdzie rośnie co najmniej 6 gatunków, 5 gatunków występuje w suchych lasach i zaroślach północno-wschodniej i południowo-wschodniej Brazylii, przy czym jeden z nich sięga po Paragwaj i Argentynę na południu. Jeden gatunek jest szeroko rozprzestrzeniony w tropikach Ameryki Południowej i Środkowej, sięgając po Meksyk i Karaiby na północy, jeden gatunek jest endemitem Kuby. Jeden gatunek (H. verrucosa) rośnie na wybrzeżach wschodniej Afryki, na Madagaskarze i Maskarenach[5].
Szerzej rozprzestrzenione w tropikalnej Azji zostały gatunki o znaczeniu ekonomicznym – H. verrucosa i H. courbaril[7][4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Hymenaeastigonocarpa1.jpg/220px-Hymenaeastigonocarpa1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Jatobafruits.jpg/220px-Jatobafruits.jpg)
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Drzewa i krzewy[5].
- Liście
- Składają się z pary skórzastych, całobrzegich listków, nierzadko gruczołowato punktowanych, osadzonych na krótkim ogonku lub niemal siedzących. U nasady liścia szybko odpadające przylistki[4].
- Kwiaty
- Zebrane w szczytowe grona i baldachogrona. Przysadki i podsadki jajowate lub okrągławe, szybko odpadające. Kielich rurkowaty, zrośnięty w części dolnej, w górnej rozszerzający się dzwonkowato lub lejkowato i tu z czterema skórzastymi działkami. Płatki korony białe w liczbie trzech lub pięciu. Mają takie same rozmiary, z wyjątkiem części gatunków, u których dwa dolne płatki są wyraźnie mniejsze. Czasem też u nasady płatki zwężone są w paznokieć. Pręcików jest 10, wszystkie są płodne, wolne, o nitkach nagich lub owłosionych u nasady. Słupek nitkowaty z drobnym szczytowym znamieniem[4].
- Owoce
- Strąk owalny lub jajowaty. Owocnia gruba i skórzasta, czasem drewniejąca, szorstka. Nasiona nieliczne, o różnych rozmiarach[4].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Rodzaj z plemienia Detarieae z podrodziny Detarioideae w obrębie bobowatych Fabaceae[8][2]. Dawniej wraz z plemieniem zaliczany do brezylkowych Caesalpinioideae[2]. Taksonem siostrzanym jest najprawdopodobniej rodzaj Guibourtia. Kopalny gatunek z Dominikany – H. protera Poinar – uznawany jest za takson siostrzany dla wschodnioafrykańskiego H. verrucosa[5].
- Wykaz gatunków[6]
- Hymenaea aurea Lee & Langenh.
- Hymenaea courbaril L.
- Hymenaea eriogyne Benth.
- Hymenaea intermedia Ducke1
- Hymenaea maranhensis Lee & Langenh.
- Hymenaea martiana Hayne
- Hymenaea oblongifolia Huber
- Hymenaea parvifolia Huber
- Hymenaea reticulata Ducke
- Hymenaea rubriflora Ducke
- Hymenaea sagittipetala Rizzini
- Hymenaea stigonocarpa Hayne
- Hymenaea torrei Leon
- Hymenaea travassii L.E.Paes
- Hymenaea velutina Ducke
- Hymenaea verrucosa Gaertn.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Szybko twardniejąca żywica przypomina po zaschnięciu bursztyn. Źródłem żywicy jest głównie H. verrucosa (kapal wschodnioafrykański, tzw. „Zanzibar”) i H. courbaril (kopal amerykański). Z żywic tych wyrabia się lakiery, pokosty, linoleum, impregnuje się kable[7]. Stosowane są one do kadzideł, do klejenia oraz w medycynie tradycyjnej. Drzewa z tego rodzaju dostarczają także jadalnych owoców, cenionego drewna (algarrobo, jatoba, courbaril, guapinol) stosowanego do wyrobu wysokiej jakości mebli, instrumentów, jachtów i jako surowiec konstrukcyjny. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne[5].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-29] (ang.).
- ↑ Hymenaea. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2016-02-15].
- ↑ a b c d e f Dezhao Chen, Prof. Dianxiang Zhang, Kai Larsen & Supee Saksuwan Larsen: Hymenaea Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-15].
- ↑ a b c d e Hymenaea. [w:] Legumes of the world [on-line]. Kew Royal Botanic Gardens. [dostęp 2016-02-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-05)].
- ↑ a b Hymenaea. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-02-15].
- ↑ a b c Wielka encyklopedia przyrody. Rośliny kwiatowe. 1. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 210. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ Legume Phylogeny Working Group. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny. „Taxon”. 66, 1, s. 44–77, 2017.