Mowa zależna w języku angielskim – Wikipedia, wolna encyklopedia
Mowa zależna w języku angielskim – zbiór zasad i konstrukcji w języku angielskim służących do omawiania wypowiedzi. W języku angielskim przy referowaniu wypowiedzi w sposób omowny występuje cały szereg zmian w zdaniu podrzędnym. Zmienia się relacja czasowa, zjawisko nieznane w języku polskim: czasy teraźniejsze zmieniają się w przeszłe, przeszłe w zaprzeszłe, a przyszłe w przyszłe w przeszłości. Odrębnie zachowują się pytania i wykrzykniki.
Mowa niezależna a mowa zależna
[edytuj | edytuj kod]W mowie niezależnej (łac. oratio recta) wypowiedź jest cytowana dosłownie tak, jak została wypowiedziana[1]. Może dotyczyć nie tylko wypowiedzianych słów, ale również myśli[2]. W formie graficznej cytowane wypowiedzi zaznacza się dwukropkiem i następującym po nim cudzysłowem: He asked: "Where are you going?" → Zapytał: Dokąd idziesz?" Oba zdania podrzędne funkcjonują niezależnie.
Innym sposobem na przytaczanie cudzych słów jest uczynienie ich częścią zdania wypowiadanego przez mówiącego[2], co w gramatyce nosi nazwę mowy zależnej (oratio obliqua):
Mowa niezależna | Mowa zależna |
---|---|
She asked: What are you doing? | She asked what I was doing |
Słowa, które zostały wypowiedziane przez jedną osobę w jednym miejscu i czasie, mogą zostać przytoczone w innym miejscu i czasie, nawet przez kogoś innego. Z tego powodu występują często różnice gramatyczne między mową zależną a mową niezależną[2].
Transformacja mowy niezależnej w mowę zależną
[edytuj | edytuj kod]Przy zmianie mowy niezależnej w zależną należy wykonać kilka niezbędnych operacji gramatycznych: zmienić zaimki, dostosować relacje czasowe, wreszcie zmienić formy gramatyczne czasowników i, zwłaszcza w pytaniach, szyk zdania podrzędnego. Pojawia się również zaimek względny that, który jednak (zwłaszcza w mowie potocznej) jest pomijany[2].
Szyk zdania
[edytuj | edytuj kod]Przy cytowaniu zdania oznajmującego, jego szyk w mowie zależnej nie zmienia się[3]. W zdaniu pytającym forma pytająca jest zastępowana odpowiednią dla zdania oznajmującego.
Zaimki
[edytuj | edytuj kod]Zmiana podmiotu zdania podrzędnego (mówiącego) pociąga za sobą zmianę zaimka[2].
Mowa niezależna | Mowa zależna |
---|---|
Billy said: I don`t like the party | Billy said he didn`t like the party |
W mowie niezależnej Billy powiedział I, odnosząc się do samego siebie. Przytaczający jego wypowiedź musi więc dostosować osobę do treści wypowiedzi.
Określenia miejsca i czasu
[edytuj | edytuj kod]Zmiana czasu i sytuacji oznacza zmianę słów odnoszących się do czasu, kiedy cytowana wypowiedź miała miejsce[2].
Mowa niezależna | Mowa zależna |
---|---|
Billy said: I`ll be here tomorrow | Billy said he would be there the next day |
W momencie wypowiadania tych słów dla mówiącego dzień następny był jutrem. Przytoczone w mowie zależnej zdanie zostało zapewne wypowiedziane w innej sytuacji: następnego dnia, a może nawet w następnym roku. Dlatego w zdaniu podrzędnym zmieniają się zasady informowania o czasie zdarzenia; podobnie jest z miejscem, jeśli wyrażenia czasowe określane są wyrazami oznaczającymi bliskość, zmieniają się na oznaczające oddalenie[2][1].
Zmiany określeń czasu w mowie zależnej[1]:
Mowa niezależna | Mowa zależna |
---|---|
today | that day |
now | then |
tomorrow | the next day |
yesterday | the day before |
next day | the next day, the following day |
ago | before |
next week | the next week, the following week |
this | that |
these | those |
Czasy gramatyczne
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
W mowie zależnej możliwe są następujące przypadki: podmiot zdania nadrzędnego może wypowiadać się w czasie teraźniejszym lub przyszłym, jak również w przeszłym[1]:
- She will say: I don`t give a damn → Ona powie: Mam to w nosie
- She said she didn't give a damn → Powiedziała, że ma to w nosie.
W przypadku, gdy czas zdania nadrzędnego jest teraźniejszy (w sensie gramatycznym), struktury czasowe zdania podrzędnego nie ulegają zmianie[1][2]: He's said he will be watching the match → Właśnie powiedział, że będzie oglądał mecz. Choć zdanie nadrzędne ma aspekt przeszły, czas Present Perfect jest formalnie czasem teraźniejszym, stąd w mowie zależnej nie narusza struktury czasowej zdania podrzędnego.
Jeśli podmiot zdania wypowiada swą kwestię w jednym czasów przeszłych, czas zdania podrzędnego zmienia się:
Mowa niezależna | Mowa zależna | Mowa niezależna | Mowa zależna |
---|---|---|---|
Czasy teraźniejsze | |||
Present Simple | Past Simple | He said: I want to see her | He said he wanted to see her |
Present Progressive | Past Progressive | She said I`m going home | She told us she was going home |
Present Perfect | Past Perfect | He said: I`ve broken my car | He said he had broken his car |
Present Perfect Progressive | Past Perfect Progressive | He asked What have you been doing? | He asked what I had been doing |
Czasy przeszłe | |||
Past Simple | Past Perfect | Ann said: I grew up in Kenya | Ann said she`d grown up in Kenya |
Past Continuous | Past Perfect Continuous | She said: I was watching TV the whole afternoon | She said she had been watching TV the whole afternoon. |
Czasy przyszłe | |||
Future Simple | Future in the Past | He said: I`ll come | He said he would come |
Future Progressive | Future Progressive in the Past | He informed: I'll be swimming at this time | He informed he would be swimming at that time |
Future Perfect | Future Perfect in the Past | He said: I`ll have read that book by tomorrow | He said he would have read that book by the following day |
Future Perfect Progressive | Future Perfect Progressive in the Past | My wife said: By midnight I`ll have been coughing for a week | My wife said that by that evening she'd have been coughing for a week |
Ogólnie można powiedzieć, że poziom czasu przesuwa się: czasy teraźniejsze przechodzą w przeszłe, przeszłe w zaprzeszłe, przyszłe zaś stają się przyszłymi w przeszłości. Czas zaprzeszły, zarówno w aspekcie prostym, jak i postępującym (Progressive), nie zmienia się[2]. Z reguły wszystkie czasy przeszłe przechodzą w czas zaprzeszły. Jednak czas przeszły nie zmienia się w zaprzeszły, jeśli relacje czasowe są oczywiste bez zmiany formy czasu gramatycznego[2]: We were glad to hear you (had) enjoyed your trip to Finland → Miło nam było słyszeć, że udała ci się wycieczka do Finlandii.
Pozostałe zasady zmian czasów:
- Czasowniki modalne will, can, may zmieniają swoje formy odpowiednio na would, could, might[2]: He said: it may rain → He said it might rain.
- Czasowniki would i could nie zmieniają swej formy[2]: It would be nice if we could come → He said it would be nice if we could come.
- Po czasownikach w czasie przeszłym w zdaniu głównym czasy ulegają zmianie nawet, jeśli sytuacja nie zmienia się mimo upływu czasu[2]: He told the police he was British → Powiedział policjantom, że jest Brytyjczykiem (i zapewne jest Brytyjczykiem do tej pory). Nie jest jednak błędem utrzymanie czasu teraźniejszego w takiej sytuacji[2]: I asked how old you are → Spytałem, ile masz lat.
- Jeśli ktoś mówi o tzw. prawdach ogólnych lub sytuacjach stałych, niezmiennych w przyszłości, jest możliwe utrzymanie czasu teraźniejszego bądź jego zmiana na przeszły. Obie konstrukcje są poprawne i używane[2]: Copernicus proved that the earth goes/went around the sun → Kopernik udowodnił, że Ziemia kręci się wokół słońca.
- W drugim trybie warunkowym formy czasowników nie zmieniają się[2]: It would be best if we started early → She said it would be best if they started early. Jeśli warunek odnosi się do sytuacji nierzeczywistej, zmiana jest możliwa i wtedy II tryb warunkowy przechodzi w trzeci: If I had any money, I would buy you a drink → She said that if she had had any money, she would have bought me a drink lub teś: She said that if she had any money, she would buy me a drink.
- Po zaimkach względnych who, which, what możliwe są dwa rodzaje szyku[2]:
- She asked: What`s the matter? → Zapytała: O co chodzi?
- She asked what was' the matter.
- She asked what the matter was.
Tryb rozkazujący
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Przy transformowaniu trybu rozkazującego, a także po słowach ask, advise, tell używa się struktury dopełnienie + bezokolicznik (accusativus cum infinitivo, ACI)[2]: I told my son to be careful → Powiedziałem synowi, by był ostrożny. The policeman told me not to park here → Policjant zabronił mi tu parkować. Zdania odnoszące się do obietnic, zakazów, nakazów, ofert itp. w mowie zależnej często występują w okolicznikach[2]: I shall write → He promised to write. He said: Go away! → he wanted me to go away.
Po czasowniku suggest bezokolicznika nie stosuje się[2]: I suggested that he try the main car park lub I suggested trying the main car park.
Pytania i odpowiedzi
[edytuj | edytuj kod]W zamianie pytań na mowę zależną szyk zdania zmienia się na właściwy dla zdania oznajmującego. Pytaniami wprowadzającymi są if, whether (czy) w przypadku pytań o rozstrzygnięcie (yes-no questions) lub where, what, why, how w przypadku pytań szczegółowych (wh-questions)[3]. Znak zapytania na końcu zdania pomija się, gdyż po tej transformacji zdanie ma wszelkie cechy oznajmującego[2].
- Pytania yes-no: He asked: are you going to the cinema? → He asked whether I was going to the cinema.
- Pytania wh-: Where is Alice? → She wanted to know where Alice was.
Inne zasady obowiązujące w transformacji pytań na mowę zależną:
- W pytaniach zawierających should w mowie zależnej występuje bezokolicznik[2]: She asked: How should I bake a cake? → She asked how to bake a cake.
- W konstrukcji shall I, oznaczającej ofertę bądź chęć pomocy, czasownik shall zmienia się w will bądź would[2]: He asks: Shall I help you" → He wants to know if he will help her
- W pytaniach zaprzeczonych wyrażających emocje takie jak zdziwienie lub entuzjazm transformacja wygląda inaczej[2]: She exclaimed: Don't the children like the icecreams? → She was surprised that the children didn't like the icecreams. Isn't she lovely? → I remarked how lovely she was.
Wykrzykniki
[edytuj | edytuj kod]Wykrzykniki wyrażają stany emocjonalne, toteż w mowie zależnej można je omówić wyłącznie w sposób opisowy. Służą do tego czasowniki wprowadzające, jak: exclaim, remark, greet, be surprised, swear itp[1]: She said: Blast! I shall be late for my train → She swore mildly and said she`d be late for her train. She said: What the lovely night! → She remarked what a lovely night it was. Oh, I sprained my ankle! → He cried out with pain and hollered that he'd sprained his ankle. Shit! You've broken my favourite cup! → She was furious to find out that he had broken her favourite cup.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f A. Prejbisz, R. Gozdawa Gołębiowski, B. Jasińska, S. Kryński: Nowa gramatyka angielska w ćwiczeniach. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1997, s. 300-310. ISBN 83-7195-192-2.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Michael Swan: Practical English Usage. Oxford: Oxford University Press, 2015, s. 246-250. ISBN 978-0-19-442098-3.
- ↑ a b Geoffrey Leech: An A – Z of English Grammar and Usage. Harlow: Longman, 2001, s. 220-225. ISBN 0-582-40574-2.