Rynek w Radomiu – Wikipedia, wolna encyklopedia
Miasto Kazimierzowskie | |
![]() Gmach Kolegium Pijarów usytuowany w południowej pierzei Rynku. Po prawej widoczny Pomnik Czynu Legionów. | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | |
Położenie na mapie Radomia ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |
![]() |
Rynek w Radomiu – główny plac dzielnicy Miasto Kazimierzowskie, do XIX w. stanowiący centrum średniowiecznego miasta lokacyjnego. Z Rynku wybiegają ulice Wolność (w kierunku północnym), Krakowska (w kierunku południowym), Szpitalna i Żytnia (w kierunku zachodnim) oraz Grodzka, Rwańska i Szewska (w kierunku wschodnim).
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Radom_18th_century0.png/240px-Radom_18th_century0.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Radom%2C_Muzeum_Sztuki_Wsp%C3%B3%C5%82czesnej_oddzia%C5%82_Muzeum_im._Jacka_Malczewskiego_-_fotopolska.eu_%28238107%29.jpg/240px-Radom%2C_Muzeum_Sztuki_Wsp%C3%B3%C5%82czesnej_oddzia%C5%82_Muzeum_im._Jacka_Malczewskiego_-_fotopolska.eu_%28238107%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Radom_1930_zjazd_leigonistow.jpg/240px-Radom_1930_zjazd_leigonistow.jpg)
Wytyczenie radomskiego Rynku związane jest z panowaniem Kazimierza Wielkiego. W związku ze zniszczeniem Starego Radomia, prawdopodobnie podczas jednego z najazdów litewskich, władca ten dokonał w 1350 lub 1351 roku lokacji Nowego Radomia na prawie magdeburskim. Nowy ośrodek otrzymał regularne rozplanowanie odpowiadające programowi miasta średniowiecznego, z centralnie usytuowanym Rynkiem. Z każdego narożnika placu wychodziły dwie prostopadłe ulice[1]. Na przełomie XIV/XV w. przez środek wschodniej pierzei Rynku poprowadzono ulicę Rwańską[2][3]. Również w XIV w. wybudowano w zachodniej części rynku gotycki ratusz[4].
Początkowo zabudowa otaczająca plac była drewniana, zaś pierwsze domy murowane wystawiono już na przełomie XV i XVI w. (elementy gotyckich piwnic odkryto w przyziemiach domów Gąski i Esterki, usytuowanych w północnej pierzei Rynku). W tym samym czasie miasto otrzymało przywilej zezwalający na organizowanie w Radomiu jednego targu cotygodniowego oraz trzech dorocznych jarmarków – w dni św. Piotra i Pawła, św. Mikołaja i św. Michała. W II połowie XV w. radomski Rynek był scenerią wielu istotnych dla historii Polski wydarzeń, m.in. w 1489 roku wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Johann von Tieffen złożył królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi hołd lenny. W 1567 roku w domach usytuowanych w Rynku mieszkało 40 osób. Zabudowa nie zmieniła charakteru aż do 1628 roku, kiedy to miasto nawiedził pożar. Mimo zniszczeń miasto odbudowało się stosunkowo szybko.
O typie zabudowy dominującym w Rynku w tamtym okresie dają wyobrażenie tzw. domy Gąski i Esterki – średniowiecze budynki mieszkalne, przebudowane w stylu barokowym w XVII wieku[5][6]. Domy Gąski i Esterki to jedyne budynki usytuowane w Rynku, które przetrwały pożar i zniszczenie miasta w czasie Potopu szwedzkiego. Po Potopie miasto pogrążyło się w kryzysie. Jedyną większą budowlą Rynku pochodzącą z XVIII w. jest gmach kolegium Pijarów, usytuowany w południowej pierzei Rynku. Z tego stulecia pochodzą również kamienice pod nr 7 i 8[7][8]. W 1790 roku przeprowadzono remont Starego Ratusza[9].
W pierwszych latach po III rozbiorze, kiedy to miasto znalazło się w zaborze austriackim, Rynek, podobnie jak i reszta miasta, był zdewastowany. Na głównym placu co prawda wciąż stał gotycko-renesansowy Ratusz, opodal którego stała studnia kryta gontowym, cebulastym hełmem, ale zabudowa mieszkalna ze względu na wiek i materiał (głównie drewniana) znajdowała się w bardzo złym stanie technicznym. Mimo że w czasach Księstwa Warszawskiego Radom był siedzibą władz departamentu, wygląd Rynku nie uległ większym zmianom[10][11]. Zabudowa Rynku przeżyła rewolucję w okresie panowania rosyjskiego. W 1818 roku rozebrano stary Ratusz[12]. W latach 1818–1820, już w okresie Królestwa Kongresowego, dokończono budowę gmachu Pijarów[13][14].
Wszystkie domy mieszkalne usytuowane wokół Rynku (oprócz domów Gąski i Esterki oraz kamienic pod nr 7 i 8) pochodzą z XIX w. Najciekawszym z nich jest wybudowany w latach 1824–1825 klasycystyczny pałac Andrzeja Deskura. W latach 1845–1848 wzniesiono według projektu Henryka Marconiego nowy budynek ratusza. Pod nowy gmach przeznaczono trzy parcele usytuowane w północnej pierzei Rynku, zajęte wcześniej przez drewniane budynki mieszkalne. Do nowego ratusza przylega budynek odwachu z 1819[15]. Momentem przełomowym w historii Rynku było przyjęcie w 1822 roku planu regulacji miasta. Wytyczony wówczas wschodni kierunek rozwoju Radomia pozostawał aktualny przez ponad 150 lat i trwale przesunął centrum miasta w rejon dzisiejszego placu Konstytucji 3 Maja[16].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa Rynku wielokrotnie ulegała zmianom[17][18]:
- do 1923: Rynek
- 1923 – 1933: plac im. Tadeusza Kościuszki
- 1933 – 1939: plac Legionów
- 1939 – 1945: Rathausplatz
- 1945 – 1948: Rynek
- 1948 – 1955: plac 15 Grudnia
- 1955 – 1990: plac 800-lecia
- od 1990: Rynek
Architektura
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Radom.Ratusz_01.jpg/240px-Radom.Ratusz_01.jpg)
Zabudowa radomskiego Rynku ukształtowała się głównie w XIX w. Wyjątek stanowi pięć obiektów wzniesionych w XVIII w. i wcześniej. Najważniejsze obiekty:
- nr 1 – gmach Ratusza. Neorenesansowy budynek wzniesiony w latach 1845–1848, według projektu Henryka Marconiego. Do nowego ratusza przylega budynek odwachu z 1819[15].
- nr 4 – Dom Esterki. Barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Zniszczony w czasie okupacji niemieckiej, odbudowany w latach 1954–1956[19].
- nr 5 – Dom Gąski. Barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Według tradycji w 1656 mieszkał w nim król Szwecji, Karol X Gustaw (w czasie pobytu w Radomiu nie mógł zająć zamku królewskiego, spalonego wcześniej przez wojska szwedzkie). W budynku mieściła się pod koniec XVIII wieku jedna z pierwszych w mieście aptek należąca do Christiana Valentino[20].
- nr 11 – Kolegium i kościół oo. pijarów. Gmach usytuowany przy Rynku wznoszono etapami w latach 1737 – 1756 według projektu Antonia Solariego, nadwornego architekta królów z dynastii saskiej. Niedokończony budynek uzupełniono w latach 1818 – 1820 klasycystyczną fasadą od strony Rynku. W latach 1824 – 1825 wzniesiono murowany kościół pw. św. Jana Kantego. Obecnie siedziba Muzeum im. Jacka Malczewskiego[13].
- nr 14 - pałac Deskurów - budynek wzniesiony w latach 1824–1825 dla Andrzeja Deskura[21].
W rejestrze zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa znajdują się również poniższe obiekty położone przy Rynku[22]:
- nr 2 – dom, poł. XIX w..
- nr 6 – dom z oficyną, XVIII w.
- nr 7 – dom z oficyną, XVIII w.
- nr 8 – dom, 2. poł. XIX w.
- nr 9 – dom, pocz. XIX w.
- nr 10 – dom, kon. XIX w.
- nr 12 – dom z oficynami, 1824, 1. poł. XIX w.
- nr 13 – kamienica
- nr 15 – dom z oficyną, 1. poł. XIX w.
- nr 16 – dom z oficyną
Ponadto do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Radomia wpisana jest kamienica przy Rynku nr 3[23].
Pomniki
[edytuj | edytuj kod]Centralne miejsce Rynku zajmuje Pomnik Czynu Legionów, odsłonięty w 1930 w obecności marszałka Józefa Piłsudskiego. Pomnik został usunięty przez hitlerowców w kwietniu 1940 roku, a w jego miejscu zbudowano basen przeciwpożarowy. W 1998 roku pomnik zrekonstruowano[24].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia współczesne
- Nowy Ratusz i odwach (nr 1)
- Dom (nr 2)
- Dom (nr 3)
- Dom Gąski (nr 4)
- Dom Esterki (nr 5)
- Dom z oficyną (nr 6)
- Dom z oficyną (nr 7)
- Dom Hoppenów (nr 8)
- Dom (nr 9)
- Kamienica (nr 10)
- Kolegium Pijarów (nr 11)
- Dom z oficynami (nr 12)
- Kamienica (nr 13)
- Kamienica Deskurów (nr 14)
- Kamienica Czarneckich (nr 15)
- Dom z oficyną (nr 16)
- Widoki archiwalne
- Kolegium Pijarów w 1864
- Kamienice Czarneckich i Deskurów (ok. 1890)
- Budynek Kolegium Pijarów (1900)
- Pomnik Czynu Legionów (lata 30. XX w.)
- Wschodnia pierzeja (1975)
- Kamienice Gąski i Esterki (1975)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 51–54.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 279.
- ↑ Piątkowski 2005 ↓, s. 14.
- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 54.
- ↑ Piątkowski 2005 ↓, s. 15, 18, 19, 24, 26, 30.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 56.
- ↑ Piątkowski 2005 ↓, s. 32.
- ↑ Agnieszka Kępka, Katarzyna Ludwińska: Rynek wreszcie z szansą na nowe życie?. Gazeta.pl Radom, 2015-08-13. [dostęp 2019-10-15].
- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 112.
- ↑ Piątkowski 2005 ↓, s. 37–38.
- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 114.
- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 122.
- ↑ a b Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3, z. 10 1961 ↓, s. 31–32.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 109–110.
- ↑ a b Sekulski 2009 ↓, s. 227–228.
- ↑ Urbanistyka i architektura Radomia 1979 ↓, s. 124–125.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 235.
- ↑ Piątkowski 2005 ↓, s. 201.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 47.
- ↑ J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 48
- ↑ red. J. Łoziński, T. Wolff, Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 34
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2019-09-27] .
- ↑ Gminny program opieki nad zabytkami dla gminy miasta Radomia na lata 2017–2020 2017 ↓, s. 74.
- ↑ Sekulski 2009 ↓, s. 193.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Gminny program opieki nad zabytkami dla gminy miasta Radomia na lata 2017–2020. Urząd Miejski w Radomiu. [dostęp 2019-10-18].
- Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3, z. 10. Katarzyna Szczepkowska, Eugeniusz Krygier i Jerzy Z. Łoziński (opr.). Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1961.
- Sebastian Piątkowski: Radom: historia miasta. Radom: Radomskie Towarzystwo Naukowe, 2005. ISBN 83-88100-20-3.
- Jerzy Sekulski: Encyklopedia Radomia. Radom: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Technologii Eksploatacji - PIB, 2009. ISBN 978-83-7204-802-8.
- Urbanistyka i architektura Radomia. Wojciech Kalinowski (red.). Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1979. ISBN 83-222-0016-1.