Szafran uprawny – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Pokrój | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek | szafran uprawny |
Nazwa systematyczna | |
Crocus sativus L. Sp. pl. 1:36. 1753 |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Iran_saffron_threads.jpg/150px-Iran_saffron_threads.jpg)
Szafran uprawny (krokus uprawny, szafran siewny, łac. Crocus sativus L. 1753) – gatunek rośliny z rodziny kosaćcowatych. Pochodzi prawdopodobnie z południowo-wschodniej Europy lub Azji Mniejszej. Nieznana jest jego forma dzika, wydaje się, że jest blisko spokrewniony z Crocus cartwrightianus, który normalnie zawiązuje nasiona, w przeciwieństwie do C. sativus, który albo nie zawiązuje nasion wcale, albo tylko płonne.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Bylina o wysokości do 15 cm.
- Łodyga
- Bulwocebula o średnicy ok. 2 cm, pokryta siateczkowatą „łuską”.
- Liście
- 6–9 równowąskich liści, ciemnozielonnych z dwoma białymi pasami, wyrastającymi wczesną wiosną, tworzącymi przyziemną rozetę (liście odziomkowe).
- Kwiaty
- Lejkowate o średnicy do 4 cm, wysokości ok. 10 cm (wraz z rurką) w różnych odcieniach fioletu, (w uprawie jako roślina ozdobna również ' C. sativus 'Album' o białych kwiatach) i 6-płatkowym okwiecie, z trzema pręcikami i z charakterystycznym dla gatunku słupkiem o długiej szyjce zakończonym trójdzielnym, ciemnopomarańczowym znamieniem.
- Owoce
- Trójkomorowa, wielonasienna torebka.
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Bylina, geofit. W Polsce kwiaty pojawiają się w stanie bezlistym w połowie września, a na południu, gdzie znajdują się główne miejsca uprawy, w październiku i listopadzie[potrzebny przypis].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
- Roślina ozdobna: Jest często uprawiany w przydomowych ogródkach na rabatach i skalniakach.
- Roślina przyprawowa: Od wieków hoduje się szafran uprawny (Crocus sativus). Wysuszone znamiona szafranu uprawnego używane są jako przyprawa. Ten żółty proszek jest najdroższą przyprawą na świecie. Na zebranie 1 kg znamion potrzeba 150 tys. kwiatów szafranu uprawnego.
- Sztuka kulinarna: Przyprawa służy do nadawania smaku, aromatu i barwy sosom, zupom i potrawom z ryżu. Zbiera się znamiona wraz z częścią słupka, stanowiące właściwą przyprawę. Zbyt duża ilość szafranu sprawia, że potrawa staje się gorzka. Szafran zawiera gorycz pikrokrocynę, szafranowe olejki lotne (do 2%) oraz żółty barwnik krocynę[potrzebny przypis].
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]- Historia uprawy: szafran jako składnik do produkcji perfum, przyprawa, lek i barwnik znany był w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie. Wymienia go Papirus Ebersa pochodzący z ok. 1555 r. p.n.e., cytowany jest w biblijnej Pieśni nad Pieśniami (4,12-14)[3], gdzie wchodzi w skład aromatycznych balsamów[4].
- Sposób uprawy: preferuje stanowiska nasłonecznione, gleby lekkie, przepuszczalne, o odczynie neutralnym lub lekko kwaśnym. W uprawie rozmnażany jest tylko wegetatywnie. Uprawa szafranu jest bardzo pracochłonna, a jeden hektar plantacji w pełnym rozwoju daje zaledwie od 15 do 25 kg suchej przyprawy, co sprawia, że jest najdroższą przyprawą na świecie[potrzebny przypis].
Znaczenie w hinduizmie
[edytuj | edytuj kod]Rasarnawa, dzieło hinduistycznej alchemii tantrycznej (rasajany), datowane na około XI w. n.e., zapewnia, że rytuał wielbienia Śiwy z użyciem drzewa sandałowego, aloesu, kamfory i szafranu prowadzi do osiągnięcia śiwaloki – nieba boga Śiwy[5][4].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-09] (ang.).
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- ↑ a b Aleksander Smakosz , Historia naturalna przypraw, Wrocław: Pharmacopola, 2022, s. 180 .
- ↑ David Gordon White: 15. Ocean rtęci: alchemiczny tekst z jedenastego wieku. W: Praktyki religijne w Indiach. Donald S.Lopez Jr (red.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 344. ISBN 83-88238-68-X.
- BioLib: 42082
- EoL: 488247
- EUNIS: 186483
- Flora of China: 200028148
- Flora of North America: 200028148
- FloraWeb: 27135
- GBIF: 2747430
- identyfikator iNaturalist: 118933
- IPNI: 436688-1
- ITIS: 501794
- NCBI: 82528
- Plant Finder: 281106
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-327454
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:436688-1
- Tela Botanica: 19911
- identyfikator Tropicos: 16600120
- USDA PLANTS: CRSA15
- CoL: ZL2V