Zamek w Kole – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | |
Typ budynku | |
Styl architektoniczny | |
Wysokość całkowita | ok. 17 m (zachowany fragment wieży) |
Rozpoczęcie budowy | po 1365 |
Ukończenie budowy | przed 1383 |
Zniszczono | po 1577 |
Pierwszy właściciel | |
Kolejni właściciele | starostowie kolscy |
Położenie na mapie Koła ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu kolskiego ![]() | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Ko%C5%82o_-_zamek_1918-1939.jpg/250px-Ko%C5%82o_-_zamek_1918-1939.jpg)
Zamek w Kole[2] – warowny zamek wzniesiony na polecenie króla Kazimierza Wielkiego po 1365 roku w okolicach miasta Koła. Zamek zabezpieczał drogę prowadzącą z Wielkopolski w kierunku Łęczycy przez dolinę Warty. Budowla znajduje się na sztucznym wzniesieniu w zakolu Warty.
Zamek królewski należący do starostwa kolskiego, pod koniec XVI wieku leżał w powiecie konińskim województwa kaliskiego[3].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Pierwotna stała zabudowa zamku została zniszczona w wyniku pożaru, a jej szczątków użyto do zniwelowania dzisiejszego wzgórza zamkowego[4][5]. Najstarszym elementem zamku powstałym na początku XIV wieku była wieża-donżon[6], ufundowana prawdopodobnie przez Władysława Łokieteka[5]. Wieża miała wymiary 11,8 x 13,2 metra[7][8] lub ok. 11,75 x 15 metrów[4], a grubość muru wynosiła 2,5 metra[4][7]. Z murów obwodowych wieży zamkowej zachowały się jedynie fragmenty konstrukcji piwnic[7]. W wieży zachowany był podział na dwa pomieszczenia o wymiarach 7,20 x 6,80 oraz 6,80 x 2,20 metrów, w mniejszym pomieszczeniu odnaleziono pozozstałości studni[8].
Na podstawie badań archeologicznych w latach 70. XX wieku stwierdzono, że wieża bramna oraz mury obwodowe dobudowano do wieży mieszkalnej najprawdopodobniej w drugiej połowie XIV wieku[9]. Mury wybudowano na planie prostokąta o wymiarach 50 x 30 metrów[7].
Dzięki tym samym badaniom odkryto, że w XV wieku przeprowadzono intensywne prace budowlane przy wieży mieszkalnej[9]. W południowej i zachodniej części dziedzińca nie istniała murowana zabudowa, istniały tam najprawdopodobniej tylko budynki drewniane lub szachulcowe[10] oraz studnie. Podczas badań archeologicznych w 1979 roku na terenie dziedzińca odsłonięto 3 prostokątne półziemianki[8]. Sam dziedziniec nie był murowany, na podzamczu odnaleziono również ślady drewnianych umocnień zabezpieczających budowlę od strony zalewowej[11].
We wschodnim odcinku muru umieszczono wieżę główną, zachowaną obecnie do wysokości ok. 17 metrów. Wieża ta wybudowana jest na planie kwadratu o wymiarach około 8 x 8 metrów, na wysokości około 8 metrów przechodzi w cylinder[12]. Nie zachowały się żadne ślady po zwieńczeniu wieży[12]. Przy wieży istniał najprawdopodobniej drewniany wykusz, prawdopodobnie pełniący funkcję latrynową[13]. Przy południowo–wschodnim fragmencie muru, w odległości około 8 metrów od wieży głównej znajdowała się wieża bramna zamku[13].
Najlepiej zachowany jest południowo i północno–zachodni fragment murów zamkowych, który obecnie ma wysokość około 10 metrów[13]. Mur północny zachowany jest tylko w partiach fundamentowych, najprawdopodobniej na skutek działań wód oraz w wyniku rozbiórki[14]. Całość zamku otoczona była fosą[15].
Zamek był przede wszystkim budowlą o charakterze militarnym, toteż przypuszcza się, że wyposażenie było raczej skromne. Być może bogatszy wystrój architektoniczny zastosowano w budynku na terenie zamku podczas rezydowania w nim księżnej Anny sochaczewskiej.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Budowę zamku w Kole Kazimierzowi Wielkiemu przypisał Jan Długosz[16]. Zamek został wybudowany w ostatnich latach panowania Kazimierza po 1365 roku, nie ma jednak informacji o tym kiedy budowa zamku została ukończona. Następna wzmianka o zamku w Kole pojawia się dopiero w Kronice Janka z Czarnkowa, według której w 1383 roku starosta Krystyn z Kozichgłów wraz z kilkoma innymi rycerzami wyruszył z kolskiego zamku plądrować dobra arcybiskupie, czyli Grzegorzew i Turek[16].
Badania archeologiczne wykazały, że pierwszym obronnym elementem założenia była wieża – donżon na planie prostokąta, zbudowana z cegły na fundamentach kamiennych pochodzących z rozbiórki innego obiektu i otoczona wałem drewniano-ziemnym, którą mógł wybudować Bolesław Pobożny (według M. Żemigały), Henryk Głogowczyk, Wacław II, Władysław Łokietek (według T. Poklewskiego-Koziełła) albo, co potwierdzono podczas ostatnich badań, Kazimierz Wielki (według T. Olszackiego[17], J.Tomali). Razem z zamkiem w czasach Kazimierza Wielkiego został wybudowany również kościół farny Podwyższenia Krzyża Świętego[5].
Na kolskim zamku wielokrotnie przebywał król Władysław Jagiełło, prawdopodobnie w wyniku tych wizyt zapoczątkowany został zwyczaj odbywania się w Kole zjazdów generalnych szlachty wielkopolskiej, które często obradowały w obecności króla[18]. W XV wieku na zamku przeprowadzono intensywne prace budowlane[9]. W 1475 roku święta Bożego Narodzenia oraz styczeń 1476 roku spędzili w kolskim zamku król Kazimierz Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka. Podczas ich pobytu przyjęto na zamku członków powracającego z Bawarii członków orszaku weselnego Jadwigi Jagiellonki, którzy przynieśli jednak ze sobą zarazę i wielu z nich zmarło w Kole, wśród nich m.in. podstoli litewski Wojciech Moniwid i rycerz Jan Czyżowski[18].
W latach 1476–1481 zamek był siedzibą księżnej sochaczewskiej Anny[9]. Gdy zawiązywał się opozycyjny dla Zakonu Związek Pruski, jego przedstawiciele spotkali się z Kazimierzem Jagiellończykiem w Kole. W 1513 roku na zamku przebywał król Zygmunt Stary. Do 1577 roku na zamku rezydowali starostowie kolscy, którzy opuścili go jednak na rzecz Kościelca[9]. Po opuszczeniu zamku przez starostów zaczął on popadać w ruinę[9], chociaż możliwe, że przez jakiś czas był jeszcze zamieszkany[19].
W 1655 roku Erik Dahlbergh określał już na swoim planie kolski zamek jako castellum destructum[9]. Za panowania Augusta III Sasa Sejm darował ruiny zamku kolskim bernardynom, którzy użyli materiału z zamku do odbudowy zniszczonego kościoła[9], rozebrano wtedy najprawdopodobniej wieże mieszkalną[20], lecz prace zostały w końcu przerwane w związku z trudnościami w pozyskiwaniu materiału[19][21]. W 1815 roku zamek wizytowany był przez Klemensa Kołaczkowskiego w celu ocenienia możliwości wykorzystania umocnień do celów militarnych[20].
Stan obecny
[edytuj | edytuj kod]Ruiny zamku położone są około 3 km od centrum miasta, na pograniczu osiedla Przedmieście Kaliskie oraz miejscowości Gozdów.
Od 2005 roku w pobliżu zamku organizowany jest Koło Bluesa Festival.
W sierpniu 2019 roku studenci Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego prowadzili na kolskim zamku prace archeologiczne, mające być wstępem do opracowania dokumentacji i następnej rewitalizacji ruin zamku[22].
W połowie czerwca 2020 roku archeolodzy z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie rozpoczęli na zamku badania geofizyczne[23]. W sierpniu tego samego roku rozpoczęto konserwację fragmentu północnego muru zamku, koszt prac wyceniono na 415 tysięcy złotych, kwotę 200 tysięcy pokryła dotacja z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[24].
We wrześniu 2020 roku burmistrz Koła Krzysztof Witkowski poinformował, że na najbliższe lata planowane jest stworzenie wokół zamku „dużego centrum rekreacyjnego” – ma tam powstać m.in. plaża oraz baza gastronomiczna[25].
Podczas wykopalisk w październiku 2020 roku na zamku odnaleziono m.in. fragmenty ceramiki, metali i kości oraz przedmioty wykonane ze złota[26].
Badania archeologiczne i przedsięwzięcia konserwatorskie
[edytuj | edytuj kod]Na zamku kilkakrotnie przeprowadzano badania archeologiczne:
- 1977–1983 przez Muzeum Okręgowe w Koninie pod kierunkiem Łucji Pawlickiej-Nowak[21]
- Od 2019 przez studentów Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego
- 2020 – badania geofizyczne przez archeologów z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Pierwszą inwentaryzację ruin kolskiego zamku przeprowadził w 1851 roku Kazimierz Stronczyński[27]. Do czasów I wojny światowej nie przeprowadzano na zamku żadnych konserwacji, postulował o nie w tym czasie m.in. Michał Rawita Witanowski, który prosił o to m.in. hrabiego Aleksandra Cypriana von Kreutza. W okresie międzywojennym drobne prace podejmowano z inicjatywy m.in. Czesława Freudenreicha i Ignacego Ziębowicza, w tych samych latach jednak miejscowi rolnicy wybierali z ruin zamku kamień[27].
Ruiny zamku wpisano do rejestru zabytków 17 stycznia 1953 roku, w tym samym roku przeprowadzono na zamku inwentaryzację i wstępne badania[27]. W tym czasie przeprowadzono również prace budowlane, których celem miało być uzupełnienie i zabezpieczenie zachowanych fragmentów murów, nie zostały one jednak przeprowadzone do końca[27][28]. Na przełomie 1954 i 1955 roku zamek i wzgórze zamkowe zostały włączone do systemu wałów przeciwpowodziowych, co doprowadziło jednak do naruszenia wschodniego narożnika zamku[28].
W 1971 roku, po kolejnych aktach wandalizmu i wybierania kamienia na zamku, po interwencji wojewódzkiego konserwatora zabytków, ustawiono na zamku tablice informacyjne oraz naprawiono szkody wyrządzone przez wandali, prace te jednak nie zostały wykonane fachowo[28]. W 1977 roku na zlecenie wojewódzkiego konserwatora zabytków powstała dokumentacja techniczna i inwentaryzacja fotogrametryczna zamku, zlecono wtedy też naprawę korony murów i szkarp oraz naprawę rys, pęknięć i uzupełnienie brakujących cegieł. W 1983 roku przeprowadzono inwentaryzację pomiarową wieży i zachowanym murów, a rok później również wykonanie projektu zabezpieczenia zamku[29]. W trakcie prac w okresie PRL-u uporządkowano ruiny, nie zabezpieczono jednak w ogóle ruin wieży mieszkalnej oraz części murów, a części prac nie wykonano do końca[30].
W 2020 roku rozpoczęto kolejne prace konserwacyjne na zamku[31].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Ruiny w 1874
- Ruiny w okresie dwudziestolecia międzywojennego
- Ruiny w czasie powodzi w lipcu 1997
- Widok od południa
- Ruiny od strony zachodniego narożnika
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2012-12-10] .
- ↑ Zamek leży w granicach gminy Kościelec, nazywanie go „kolskim” wynika z historycznego znaczenia, w którym to budowla zbudowana została „dla miasta Koło”.
- ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
- ↑ a b c Olszacki 2012 ↓, s. 116.
- ↑ a b c Baciński 2005 ↓, s. 14.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 25.
- ↑ a b c d Baciński 2005 ↓, s. 28.
- ↑ a b c Pawlicka-Nowak 1979 ↓, s. 219.
- ↑ a b c d e f g h Baciński 2005 ↓, s. 15.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 32.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 26.
- ↑ a b Baciński 2005 ↓, s. 29.
- ↑ a b c Baciński 2005 ↓, s. 30.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 27.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 33.
- ↑ a b Olszacki 2012 ↓, s. 107.
- ↑ Anna Kułakowska , Podsumowali dotychczasowe badania archeologiczne na zamku [online], OkrągłeMiasto.pl, 30 sierpnia 2019 [dostęp 2020-02-13] (pol.).
- ↑ a b Olszacki 2012 ↓, s. 108.
- ↑ a b Olszacki 2012 ↓, s. 110.
- ↑ a b Baciński 2005 ↓, s. 16.
- ↑ a b Olszacki 2012 ↓, s. 111.
- ↑ Rozpoczęły się prace archeologiczne na zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl [online], www.e-kolo.pl, 9 sierpnia 2019 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
- ↑ Badania geofizyczne na zamku. Co pozwolą odkryć? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl [online], www.e-kolo.pl, 18 lipca 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
- ↑ Rozpoczęto konserwację muru kolskiego zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl [online], www.e-kolo.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
- ↑ Wokół zamku powstanie duże centrum rekreacyjne? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl [online], www.e-kolo.pl, 2 października 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
- ↑ Archeolodzy znaleźli prawdziwy złoty skarb w ruinach kolskiego zamku! Czy trafi do naszego Muzeum? [WIDEO] [online], Kurier Kolski [dostęp 2020-10-13] (pol.).
- ↑ a b c d Baciński 2005 ↓, s. 85.
- ↑ a b c Baciński 2005 ↓, s. 86.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 87.
- ↑ Baciński 2005 ↓, s. 89.
- ↑ Rozpoczęto konserwację muru kolskiego zamku [online], www.e-kolo.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2022-08-02] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jarosław Baciński , Zamek królewski w Kole, Koło–Wąbrzeźno: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, 2005, ISBN 83-87605-11-5 .
- Tomasz Olszacki , Zamek w Kole w świetle wyników badań archeologicznych (1977-1983) i nowych interpretacji, [w:] Królewskie miasto Koło Studia w 650. rocznicę lokacji miasta Koła, red. Izabela Skierska, Izabela Skierska, Koło: Urząd Miejski w Kole, 2012, s. 105-174, ISBN 978-83-62485-84-0, OCLC 812761310 .
- Józef Stanisław Mujta , 635 lat miasta Koła, Koło: Muzeum Technik Ceramicznych w Kole, 1997, ISBN 83-86139-34-X .
- Łucja Pawlicka-Nowak, Koło, woj. konińskie. Zamek, „Informator Archeologiczny”, 13, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 1979, s. 218-219, ISSN 0085-1876 .
- Piotr Maluśkiewicz. Ziemia Konińska. Konin 1997