Ziemia sieradzka – Wikipedia, wolna encyklopedia
Ten artykuł od 2019-10 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
| |||
Państwa | |||
---|---|---|---|
Stolica | |||
Ważniejsze miejscowości | Piotrków Trybunalski, Radomsko, Szadek, Spycimierz, Rozprza, Wolbórz, Uniejów | ||
Położenie na mapie![]() Ziemia sieradzka i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych |
Ziemia sieradzka (łac. Terra Siradiensis) – kraina historyczna, stanowiąca część ziemi łęczycko-sieradzkiej. Także jednostka terytorialna dawnej Polski.
Ziemia sieradzka graniczy na zachodzie z ziemią kaliską (wschodnią Wielkopolską), na południowym zachodzie z ziemią wieluńską, na północnym zachodzie z ziemią łęczycką (granica przebiega na Nerze i Wolbórce), na zachodzie z ziemią sandomierską (część Małopolski, granica przebiega na Pilicy) i na południu z ziemią krakowską (część Małopolski).
Historia
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Ziemia sieradzka od czasów najdawniejszych była zamieszkiwana przez różne plemiona. Kazimierz Tymieniecki wiąże ją z Wiercanami[1], co pozwalałoby na określanie tej części kraju mianem „Warcja” lub „Wiercza”. Wydaje się jednak, że nadwarciańskie osadnictwo, Sieradz (wraz z pierwotną osadą Mnichów) oraz Spycimierz, stanowiło jedynie część większego obszaru osadniczego w skład, którego wchodziła również Łęczyca (wraz z pierwotną osadą Tum)[2][3].
W „Powieści minionych lat” wśród sąsiadów Rusi zostało wymienione plemię „Lutyczów” („Łuticzi”)[4]. Wydaje się, że chodzi w tym przekazie o plemię Łęczycan (lub Łączan), które mogło zajmować ziemie mieszczące się między grodami Gnieznem, Kaliszem i Krakowem oraz pograniczem dzielącym siedziby Słowian zachodnich od obszarów penetrowanych przez Słowian wschodnich. Łęczyca pełniłaby funkcję naczelnego grodu dla terytorium rozciągającego się po wschodniej i zachodniej stronie Wisły (po obu stronach rzeki w okolicach Czerska), i sięgającego na zachód aż po ujście Neru do Warty i Wartę. Terytorium Łęczycan na południowo-wschodnich rubieżach przekraczało Pilicę i zbliżało się do Radomia. Od północy Łęczycanie graniczyli z Mazowszanami, którzy znajdowali się na prawym brzegu Wisły, na północ od obecnej Warszawy[5][6][7]. Ziemia sieradzka stanowi część pierwotnego obszaru Łęczycan[8].
Pojęcie „ziemi” (łac. terrae) pojawia się w nomenklaturze polskich jednostek terytorialnych w XII–XIII w. stanowiąc ważne ogniwo w historii kształtowania się organizmu państwa po rozbiciu dzielnicowym Polski. W latach 1305–1306 Władysław I Łokietek, jeszcze przed śmiercią czeskiego Wacława III, opanował wraz z Małopolską, Kujawami i cząstką Wielkopolski także dzielnice łęczycką i sieradzką, które weszły w skład zasadniczego zrębu odbudowywanego państwa polskiego. Od tego czasu dzielnice te zaczęły zmieniać swój charakter, co przejawiało się również w sposobie ich określania. Zaczyna zanikać dotychczasowa nazwa „księstwa”, a w to miejsce zaczyna się używać terminu „ziemia”. Początkowo terminów tych używano wymiennie. S. Zajączkowski przywołuje przykład przywilejów Łokietka z lat 1296 i 1308 dla klasztoru w Sulejowie, gdzie są wymienione wsie in ducatu Syradie (w księstwie sieradzkim). Jednakże w innych dokumentach, tak książęcych, jak i biskupich, z lat 1296, 1298, 1314 i 1331 występuje określenie „terra”. Staje się ono wkrótce częścią składowa tytulatury Łokietka, którego kancelaria jednak, nawet już po koronacji w 1320 r., w wydawanych dokumentach używała preambuły następującej treści: Rex Poloniae, nec non terrarum Cracoviae, Sandomiriae, Lanciciae, Cujaviae, Siradiaeque dux (Król Polski, a także władca ziem krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, kujawskiej i sieradzkiej). Stopniowe zanikanie określenia „księstwo” i coraz częstsze pojawianie się terminu „ziemia” wskazują na coraz większą integrację państwa, które dawne udzielne księstwa zaczęło traktować jako części składowe swego terytorium. W XIV w. dawne księstwa dzielnicowe, nad którymi w imieniu króla władał wojewoda, nazwano województwami, natomiast mniejsze nazywano w dalszym ciągu ziemiami, np. dotyczyło to ziemi wieluńskiej, która ok. 1420 r. weszła w zależność od wojewody sieradzkiego[8][9][10].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ziemie te znalazły się na obszarze województwa łódzkiego i kieleckiego. 1 września 1939 roku, kiedy to rozpoczął się atak na Polskę przez III Rzesze, został zbombardowany nieodległy Wieluń oraz zajęty obszar pomiędzy granicą niemiecką, a rzeką Wartą. Ostatecznie ziemie te znalazły się częściowo w Generalnym Gubernatorstwie, a częściowo w zasięgu administracji III Rzeszy Niemieckiej.
Obecnie większość historycznej Ziemi Sieradzkiej wchodzi w skład województwa łódzkiego, a niewielka jej część do województwa wielkopolskiego i śląskiego.
Miasta i powiaty ziemi sieradzkiej
[edytuj | edytuj kod]W ziemi sieradzkiej leżą następujące miasta:
Lp. | Miasto | Liczba mieszkańców[11] | Dawny powiat[12] | Obecne województwo |
---|---|---|---|---|
1. | ![]() | 658 444 | szadkowski | ![]() |
2. | ![]() | 67 264 | piotrkowski | ![]() |
3. | ![]() | 61 353 | szadkowski | ![]() |
4. | ![]() | 58 089 | piotrkowski | ![]() |
5. | ![]() | 52 851 | piotrkowski | ![]() |
6. | ![]() | 43 417 | radomszczański | ![]() |
7. | ![]() | 39 158 | sieradzki | ![]() |
8. | ![]() | 38 848 | szadkowski | ![]() |
9. | ![]() | 24 788 | sieradzki | ![]() |
10. | ![]() | 19 161 | szadkowski | ![]() |
11. | ![]() | 16 191 | szadkowski | ![]() |
12. | ![]() | 7173 | piotrkowski | ![]() |
13. | ![]() | 7152 | szadkowski | ![]() |
14. | ![]() | 6410 | radomszczański | ![]() |
15. | ![]() | 5985 | piotrkowski | ![]() |
16. | ![]() | 5449 | radomszczański | ![]() |
17. | ![]() | 3442 | piotrkowski | ![]() |
18. | ![]() | 3417 | sieradzki | ![]() |
19. | ![]() | 3226 | radomszczański | ![]() |
20. | ![]() | 2969 | sieradzki | ![]() |
21. | ![]() | 2950 | szadkowski | ![]() |
22. | ![]() | 2608 | radomszczański | ![]() |
23. | ![]() | 2275 | piotrkowski | ![]() |
24. | ![]() | 2218 | sieradzki | ![]() |
25. | ![]() | 2022 | sieradzki | ![]() |
26. | ![]() | 1768 | szadkowski | ![]() |
27. | ![]() | 1614 | piotrkowski | ![]() |
28. | ![]() | 1581 | szadkowski | ![]() |
29. | ![]() | 1341 | sieradzki | ![]() |
W ziemi sieradzkiej leżą obecnie następujące powiaty i miasta na prawach powiatu: powiat sieradzki, powiat zduńskowolski, powiat łaski, powiat bełchatowski, powiat poddębicki[j], powiat pabianicki[k], Piotrków Trybunalski i powiat piotrkowski[l], powiat radomszczański[m], powiat pajęczański[n], Łódź[o], powiat łódzki wschodni[p], powiat tomaszowski[q], powiat wieluński[r], powiat wieruszowski[s], powiat częstochowski[t], powiat turecki[u], powiat kolski[v], powiat kaliski[w]. W przypisach przy każdym powiecie podane jest, która część danego powiatu leży w ziemi sieradzkiej.
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Rynek w Sieradzu
- Klasztor bernardynów w Warcie
- Rynek w Warcie
- Romańska fasada w opactwie
- Kościół gotycki w Szadku
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- krainy historyczne w Polsce
- ziemia łęczycko-sieradzka
- kasztelania sieradzka
- prowincja i księstwo łęczyckie
- księstwo sieradzkie
- województwo sieradzkie (I Rzeczypospolita)
- województwo sieradzkie (1975-1998)
- województwo piotrkowskie (1975-1998)
- województwo łódzkie w różnych okresach historycznych
- województwo łódzkie
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy południowo-zachodni obszar Łodzi, zawierający części miasta Chocianowice, Łaskowice i Ruda Pabianicka[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Tomaszowa Mazowieckiego położony na południe od Wolbórki i na zachód od Pilicy, zawierający części miasta Bocian, Brzóstówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Karpaty, Laski, Małe Nagórzyce, Nagórzyce, Nowy Port, Podgórze, Rolandówka, Wola-Wiaderno i Zapiecek[12][13][14].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Konstantynowa Łódzkiego na południe od Neru i obejmujący części miasta Józefów, Bechcice[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość Sulejowa; część miasta Podklasztorze oraz płd-wsch krańce miasta są w ziemi sandomierskiej[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Koniecpola położony na zachód od Pilicy, zawierający części miasta: centrum z rynkiem, Jagodzie, Dąbrówka, Magdasz, Podstocze, Przysieka, Koniawy-Podstoczek[12][13][15].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Rzgowa położony na południe od Neru (włącznie z historycznym centrum miasta)[12][13][16].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Przedborza położony na zachód od Pilicy, zawierający części miasta Chałupki, Kępa i Widoma[13][17].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy obszar Wolborza na południe od Wolbórki, który stanowi większą część miasta i obejmuje historyczne centrum[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy północny obszar Lututowa obejmujący części miasta: Zygmuntów, Jeżopole, Dębina[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość powiatu poddębickiego; na zachód od rzeki Ner[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość powiatu pabianickiego; na południe od Neru[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość powiatu piotrkowskiego; na zachód od Pilicy[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość powiatu radomszczańskiego; na zachód od Pilicy[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy większość powiatu pajęczańskiego; środkowa i wschodnia część powiatu[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy południowo-zachodni obszar Łodzi, zawierający części miasta Chocianowice, Łaskowice i Ruda Pabianicka[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy zachodnia część powiatu łódzkiego wschodniego[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy niewielka część powiatu tomaszowskiego: z centrum Tomaszowa Mazowieckiego i na zachód od miasta[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy północno-wschodni kraniec powiatu wieluńskiego: Wrońsko, Głuchów, Kamyk i Piaski[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy niewielka część powiatu wieruszowskiego; Niemojew, Kluski i północna część Lututowa[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy północna część powiatu częstochowskiego[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy duża część powiatu tureckiego; Turek i część płd-wsch[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy niewielka część powiatu kolskiego; na południe od rzeki Ner[12][13].
- ↑ Do ziemi sieradzkiej należy niewielka część powiatu kaliskiego; wieś Staw i okolice[12][13].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Tymieniecki K. 1954-1956. Kim byli Uerizane Geografa Bawarskiego?. Slavia Antiqua 5: 84-102
- ↑ Jerzy Sikora , Między podbojem a prowincją. Przyczynek do piastowskiej organizacji Polski Centralnej w X i XI w. Olgierd Ławrynowicz, Jerzy Maik, Piotr A. Nowakowski (red.), [w:] Non Sensistis Gladios. Studia ofiarowane Marianowi Głoskowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 2011, s. 349–367 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Tomasz Figlus , Znaczenie czynników prawno-politycznych w procesie kształtowania wiejskiej sieci osadniczej dawnego województwa łęczyckiego i sieradzkiego w okresie przedrozbiorowym, „ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA SOCIO-OECONOMICA”, 17, 2014, s. 203–234 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Powieść Minionych Lat, Wrocław 1968, s. 212Powieść minionych lat -- tłumaczenie autorstwa Franciszka Sielickiego. , Por. komentarz wydawcy, s. 88, gdzie są wspomniane różne przypuszczenia badaczy;
- ↑ Henryk Samsonowicz , Łęczyca, Łeczycanie, „Gród Galla”, „Notatki Płockie”, 2 (207), 2006, s. 3–6 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ TERYTORIUM DO 1772 ROKU (historia regionu radomskiego) [online], Radomskie Towarzystwo Naukowe (RTN), grudzień 2012 [dostęp 2024-03-20] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-15] .
- ↑ Mapa: Główne plemiona w państwie Mieszka I [online] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ a b S. Zajączkowski , Studia nad terytorialnym formowaniem Ziemi Łęczyckiej i Sieradzkiej, Łódź 1951 .
- ↑ J. Dylik , Województwo ze stolicą bez antenatów, Łódź 1971 .
- ↑ Zygmunt Gloger , Encyklopedia staropolska, t. 4, 1900–1903, s. 496–498 , Hasło: Ziemie (terrae).
- ↑ Główny Urząd Statystyczny: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2023 roku. stat.gov.pl, 2023-07-20. [dostęp 2024-01-19]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Henryk Rutkowski (red.). T. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2: Komentarz, indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, 1998. ISBN 83-86301-75-9. [dostęp 2024-01-19]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Geoportal krajowy. mapy.geoportal.gov.pl. [dostęp 2024-01-19]. (pol.).
- ↑ Sławomir Fałek: Początki osady i miasta Tomaszowa w pierwszych publikacjach (1788–1830). muzeumtomaszow.pl, 2020-07-06. [dostęp 2024-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-01-14)]. (pol.).
- ↑ Położenie. radkow.pl. [dostęp 2024-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-01-14)]. (pol.).
- ↑ Jan Korytkowski: Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej od roku 1000 aż do dni naszych. Podług źródeł archiwalnych. T. 3. Gniezno: Drukarnia J. B. Langiego, 1883, s. 238. OCLC 721861647. [dostęp 2024-01-19]. (pol.).
- ↑ Paweł Grabalski: Zamek królewski w Przedborzu. przedborz.com.pl, 2011-08-30. [dostęp 2024-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-11)]. (pol.).