ایماقها - ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
زبانها | |
---|---|
فارسی (ایماقی، دری) | |
دین | |
اسلام سنی | |
قومیتهای وابسته | |
هزارهها، تاجیکها |
ایماق یا چهار ایماق نام مجموعه قبایل کوچنشین و نیمه کوچنشین فارسیزبان است که در غرب و شمالغرب افغانستان بیشتر در ولایتهای غور، بادغیس، هرات و فراه، و در شرق ایران بیشتر در تربت جام، تایباد و خواف زندگی میکنند.[۱]
نام
[ویرایش]نام «چهار ایماق» از واژه ترکی-مغولی «اویماق» گرفته شده که به معنای «قبیله» یا «گروهی از قبیلهها» است. چهار ایماق به معنی چهار قوم که شامل جمشیدی، هزارهٔ ایماق (هزارهٔ قلعهنو)، فیروزکوهی و تیمنی میشوند.[۲]
منشأ و تبار
[ویرایش]ایماقها عمدتاً از چهار قبیله تشکیل یافتهاند که شامل جمشیدی، هزارهٔ ایماق، فیروزکوهی و تیمنی میشوند و به همین دلیل است که به نام چهار ایماق خوانده میشوند.[۲][۳]
در کتاب تواریخ خورشید جهان از دو قبیله فیروز کوهی و تایمنی پشتون تبار، یاد شده و دو قبیله جمشیدی و سوری به عنوان تاجیک قلمداد می شوند[۴]
تایمنی ها
قلمرو تیمنی / تایمنیها درههای سرچشمۀ هریرود در ولایت غور، از منطقۀ شهرک تاچخچران است. دربارۀ خاستگاه آنها نظرات متفاوتی دادهاند و آنها را مهاجرانی از چین، بازماندگان غیاثالدین غوری، برآمدگانی از قلعهنو، فرزندان کاکر پشتون از بلوچستان و بازماندۀ آریاییهای کهن دانستهاند . نام «تیمن» را نیز تحریف از «تومان» پنداشتهاند. تیمنیها به دو شعبۀ شمالی و جنوبی تقسیم میشوندو حدود 100 طایفه و جمعیتی حدود 500‘ 187 تن دارند[۵]
فیروزکوهی ها
قلمرو اصلی فیروزکوهیها قسمت علیای رود مرغاب است که به آن «سرحد» نیز گفته میشود، . برخی آنها را از اهالی فیروزکوه ایران میدانند که توسط تیمور به افغانستان کوچانده شدند ؛ ولی سران آنها معتقدند که از نسل اَچکزَی پشتون درانی هستند و نام خود را از فیروزکوه، پایتخت غوریان گرفتهاند. فیروزکوهیها به دو شعبۀ فیروزکوهی شرقی و فیروزکوهی غربی تقسیم میشوند و روی هم 42 طایفهاند. جمعیت آنها را نیز حدود 100 هزار تن نوشتهاند [۶]
جمشیدیها
[ویرایش]جمشیدیها که محل زیست اصلی آنها ناحیه کوشک در ولایت بادغیس واقع در شمال هرات است، تبار تاجیک ایرانی دارند و خود را از بازماندگان جمشید پیشدادی میدانند گروهی از آنها که «کیانی» نامیده میشوند در اردوکشیهای شاه عباس اول به هرات و نواحی شمال شرقی ایران شرکت داشتهاند کیانیها از سیستانیهایی هستند که شاه عباس دوم صفوی آنها را به بادغیس کوچاند و در آنجا ساکن کرد گروهی از جمشیدیها با هزارهٔ ایماق در ترکمنستان زندگی میکنند که جمعیت آنها در ۱۳۰۵ ش، ۹۳۲ تن گزارش شدهاست. در سال ۱۱۳۸ق / ۱۷۲۶م، نادرشاه افشار جمشیدیهای بادغیس را به همراه دیگر طوایف فارسیزبان پیرامون هرات به نواحی، جام لنگر و مشهد در خراسان کوچاند. پس از محاصره، هرات حسام السلطنه گروهی از جمشیدیهای آنجا را به سرکردگی اللهیار خان در نواحی سرجام اسکان داد که پس از حمله ترکمنها به نواحی کنه گوشه و قره بوغه به نواحی نزدیک مشهد کوچ کردند. اللهیار خان و گروهی از جمشیدیها از آنجا به هرات بازگشتند و بقیه به قوشخانه از توابع قوچان کوچانده شدند. سرانجام جمشیدیها پس از سالها سرگردانی در میان ۳ کشور افغانستان، ترکمنستان و ایران به همت خوانین خود توانستند در شوریجه و پس کمر در کنار کشف رود مستقر شوند در ۱۳۱۱ق / ۱۸۹۳م نیز گروهی از جمشیدیها به ایران پناه آوردند و در ناحیه زورآباد خراسان ساکن شدند.[۳]
هزارهٔ ایماق
[ویرایش]هزارهٔ ایماق گروهی از ایماقها اند که از منشأ مردم هزاره میباشند. آنها بیشتر از قلعهنو ولایت بادغیس هستند.[۳]
پراکندگی جغرافیایی
[ویرایش]ایماقهای چهارگانه امروزه به نامهای جمشیدی، هزارهٔ ایماق (هزارهٔ قلعهنو)، فیروزکوهی و تیمنی یاد میشوند و عمدتاً در ساحات مختلف حوزهٔ غرب افغانستان کنونی ساکن هستند. از نقطه نظر جمعیتشناسی و اسکان از شرق به غرب به ترتیب جمشیدیها عمدتاً در نقاط شمالی هرات در چهار شهرستان کشک کهنه، کشک رباط سنگی، کهسان و کروخ، هزاره قلعهنو در قلعهنو و شهرستانهای مربوط به ولایت بادغیس، فیروزکوهیان از قادس و جوند بادغیس تا قسمتهای علیای حوضهٔ آبریز مرغاب که شامل غرجستان و فیروزکوه میشود و تیمنیها از شهرستان فارسی هرات و پرچمن فراه تا بخشهای مهمی از شهرستانهای تولک، شهرک، دولتیار و پسابند غور را در تصرف خود دارند. این البته جغرافیای امروزین شاخههای ایماق است و جغرافیای تاریخی آنها خیلی گستردهتر از این بودهاست که نسبت بی عدالتیها به مرور زمان مورد دستبرد دولتهای جابر با انگیزههای جابجاییهای قومی قرار گرفتهاست.[۷]
زبان
[ویرایش]ایماقها به گویش ایماقی که گویشی از زبان فارسی است، سخن میگویند.[۸]
دین
[ویرایش]ایماقها مسلمان و عمدتاً پیرو مذهب سنی حنفی میباشند.[۲]
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- ↑ Foundation، Encyclopaedia Iranica. «AYMĀQ». iranicaonline.org (به انگلیسی). دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۸.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ Spuler, B. (2012-04-24). "Aymak". Encyclopaedia of Islam, Second Edition (به انگلیسی). Brill.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ دالوند، حمیدرضا (۱۳۹۸-۰۷-۰۸). «چهار اویماق (گروه ایلی)». حمیدرضا دالوند. مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. دریافتشده در ۱۴۰۲-۱۲-۰۷.
- ↑ «شناخت کلی "چارایماق" – وبسایت جام غور». دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۸-۲۲.
- ↑ «دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت». lib.eshia.ir. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۸-۲۲.
- ↑ «دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت». lib.eshia.ir. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۸-۲۲.
- ↑ صدیقی، عبدالعظیم (۲۰۲۱-۰۲-۰۳). «شناخت کلی"چهار ایماق"». عبدالعظیم صدیقی. جام غور. دریافتشده در ۲۰۲۴-۰۲-۲۵.
- ↑ جام[پیوند مرده]