Georg Wilhelm Friedrich Hegel – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | Ten artykuł należy dopracować |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie | |
![]() |
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (ur. 27 sierpnia 1770 w Stuttgarcie, zm. 14 listopada 1831 w Berlinie[1]) – niemiecki filozof, twórca nowoczesnego systemu idealistycznego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Hegel urodził się w Stuttgarcie w rodzinie urzędnika. Początkowo studiował teologię w Tybindze, a jego kolegami ze studiów byli poeta Friedrich Hölderlin i filozof Friedrich Schelling. Filozofią zajął się dopiero w 1801 roku, wykładając początkowo na uniwersytecie w Jenie jako docent, przedstawił swoje poglądy w Phänomenologie des Geistes (Fenomenologia Ducha, 1807), potem pracował jako dyrektor gimnazjum w Norymberdze (1808–1816). Napisał wtedy Wissenschaft der Logik (Nauka Logiki, 1812–1816). W roku 1816 został profesorem w Heidelbergu, tworząc następne dzieło: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundriss (Encyklopedia nauk filozoficznych w zarysie, 1817, 3 wyd. 1830). W roku 1818 został powołany na stanowisko profesora do Berlina. Tu ogłosił Grundlinien der Philosophie des Rechts (Zasady filozofii prawa, 1821). Jego wykłady z filozofii historii, sztuki, religii i historii filozofii wydał Karl Ludwig Michelet pt. G.W.F. Hegels Werke, vollst/ndige Ausgabe durch einen Verein von Freunden des Verewigten (1832–1845, 18 t., tom 19. ukazał się w 1887). Najnowsze kompletne wydanie wszystkich dzieł Hegla wychodziło w Berlinie w latach 30. XX wieku. Zdobył za życia wielu uczniów (heglizm) i pozycję największego niemieckiego filozofa. Umarł w czasie epidemii cholery, która wybuchła w Berlinie w 1831 r.
Synem Hegla był historyk Karl von Hegel[2].
Filozofia
[edytuj | edytuj kod]Rozbicie przez Kanta bytu na zjawisko poznawalne i na niepoznawalną rzecz samą w sobie wywołało sprzeciw w systemach absolutnych Fichtego, Schellinga i Hegla. Myślicielom tym chodziło o nawiązanie realnego poznawalnego związku z absolutem. Dedukcja zróżnicowanych zjawisk i form z nieokreślonego ja u Fichtego i z bezjakościowego, obojętnego absolutu u Schellinga, nie zadowala, podobnie jak dedukcja określonych mnogich z nieokreślonej jednej substancji u Spinozy. Zjawia się ostatnie i najwyższe zadanie idealizmu: jednoznaczna dedukcja zjawisk z absolutu. Aby to spełnić, musi absolut z nieokreślonego stać się określonym. To zadanie postawił sobie Hegel.
Jest on przekonany, że dedukcja się uda, jeśli pojmiemy absolut jako ducha, rozwijającego się z siebie. Takie ma znaczenie jego twierdzenie, że substancja musi stać się podmiotem. Zasadniczą tezą filozofii idealistycznej jest, że poznanie pojęć musi iść poprzez organizację ducha, umysłu. Umysł ten, ograniczony u Kanta tylko do rodzaju ludzkiego, spowodował rozbicie bytu na zjawisko i rzecz samą w sobie. U Hegla stwierdzamy tożsamość myślenia i bytu, powracamy do zdecydowanego racjonalizmu, nie nieokreślonego jasno jak przed Kantem, ale uświadomionego i świadomego swego znaczenia i swych konsekwencji. Świat jest historią rozwoju absolutnego ducha, który mając puste pojęcie samego siebie w logice metafizycznej, przechodzi poprzez etap uzewnętrznienia się w świecie zewnętrznym do pełnej świadomości absolutnego ducha.
Tu spotyka się z metodą dialektyczną, zapoczątkowaną w starożytności przez Platona, a rozwiniętą przez idealistyczny romantyzm niemiecki. Istotą rzeczywistości i prawdy jest sprzeczność. Jest ona równoznaczna z pojęciem zmiany, stawania się, wieczną pamięcią nieskończonego zadania. Twierdzenie, przeczenie, synteza, oto prawdziwe życie rzeczywistości i prawdy. Tak rozwija się duch, tak rozwija się indywiduum, tak rozwija się natura. Rzeczywistość i prawda, to nieustannie dokonująca się synteza wiecznych sprzeczności. Każde pojęcie zawiera w swej istocie własne zaprzeczenie, z czego wynika poznawcza tendencja do wytworzenia wyższej syntezy, która znów z kolei jest twierdzeniem, zawierającym w sobie własne zaprzeczenie. Jest to jednak nie tylko dialektyka filozoficznego myślenia, ale jest to też rozwój rzeczywisty świata, jest to akord ducha, który wyraża się w świecie, by wyzwolić się do pełnej świadomości. Stałe etapy tej drogi to kategorie myślenia i rzeczywistości. Rozwój dialektyczny pojęcia jest zarazem rozwojem logiki i metafizyki. Z dialektycznej metody Hegla wynika jego zasadniczy podział systemu własnej filozofii.
System nauki
[edytuj | edytuj kod]Hegel zamierzał zbudować całkowity system nauki, pojmując go jako całościową, a więc jedyną możliwą formę przedstawiania prawdy w nauce. „Prawda jest całością. Całością zaś jest tylko taka istota, która dzięki swemu rozwojowi dochodzi do swojego ostatecznego zakończenia”. System filozofii Hegla składać się miał z trzech części:
- logika – nauka o idei w sobie i dla siebie w jej całkowitej abstrakcji, składająca się z logiki subiektywnej (zajmującej się teorią bytu i wiedzy) oraz logiki obiektywnej (zajmującej się teorią pojęć). Poznanie ducha w sobie, jego konieczności w dialektycznym rozwoju, zawiera logika; w niej znajdujemy zasadniczą strukturę systematyczną, którą odnajdziemy łatwo w następnych fazach;
- filozofia przyrody – nauka o idei w jej innobycie (którą podzielił na mechanikę, fizykę i organikę). Obejmuje poznanie ducha w swej swoistości, ducha dla siebie.
- filozofia ducha – nauka o idei, która powraca z innobytu do siebie. Synteza form poprzednich w sobie i dla siebie, zawiera pełną świadomość dokonanego przejścia. W obrębie każdej fazy rozróżnia się 3 rodzaje form duchowych. Są to: Duch subiektywny, Duch obiektywny i Duch absolutny.
Filozofia ducha
[edytuj | edytuj kod]Duch subiektywny
[edytuj | edytuj kod]Podstawową kategorią filozofii Hegla jest duch (świadomość), który wyobcowuje się i ponownie się jedna ze sobą. Poprzez filozofię duch poznaje samego siebie jako podmiot i jako substancję. Podstawą poznania i jednocześnie podstawą rzeczywistości jest dialektyka. Podstawowa reguła dialektyki heglowskiej jest następująca: „Każda teza zawiera już w sobie antytezę, obydwie zaś zostają zniesione w syntezie”. Mimo tego zniesienia, synteza zapośrednicza w sobie zarówno tezę, jak i antytezę.
Duch subiektywny występuje w trzech różnych formach:
- duch wyłaniający się z przyrody i określony w sposób bezpośredni (badany przez antropologię);
- świadomość przeciwstawiająca się zastanej przyrodzie (badana przez fenomenologię);
- duch odnoszący się do własnych określeń (poznawany przez psychologię).
Fenomenologia ducha opublikowana w 1807 roku za etapy drogi świadomości do wiedzy absolutnej uważa:
- samowiedzę
- rozum
- ducha
- religię i wiedzę
Ten proces poznania będzie miał kres, gdy pojęcie przedmiotu odpowiadać będzie przedmiotowi pojęcia. Forma subiektywna albo indywidualna ducha mówi nam o drodze jaką przebywa dusza ludzka, idąc od swych źródeł jako entelechii ciała organicznego aż do swego kresu, do świadomości identyczności z najwyższym duchem.
Duch obiektywny
[edytuj | edytuj kod]Duch obiektywny przekracza subiektywność, aby kształtować świat zewnętrzny zgodnie ze swoją wolą. Wytworem ducha obiektywnego jest prawo. Hegel opracował szczegółowo swoją filozofię prawa. Jej charakterystycznym uogólnieniem były słowa: „Co jest rozumne, jest rzeczywiste; a co jest rzeczywiste jest rozumne”. Ta zasada została przyjęta za pośrednictwem tzw. prawicy heglowskiej (staroheglizmu) jako półoficjalne hasło konserwatystów w państwie pruskim, sankcjonujące istniejący stan rzeczy, z kolei lewica heglowska (młodoheglizm) interpretowała to samo zdanie w ten sposób, że jeśli coś nie jest rozumne, nie jest też rzeczywiste, wyciągając stąd rewolucyjne wnioski dotyczące ustroju – nieracjonalny ustrój powinien ulec zniesieniu. Sam Hegel nie uważał państwa pruskiego za ucieleśnienie rozumności: rzeczywiste dla niego były nie byty historyczne, w rodzaju określonego państwa, ale wieczna teraźniejszość, która trwa zawsze i zawiera w sobie całą zniesioną przeszłość.
Prawo składało się według Hegla z trzech części:
- prawa abstrakcyjnego – zewnętrznej, obiektywnej formy
- moralności – subiektywnego odczucia, wewnętrznego przekonania
- etyki – zjednoczenia sfery subiektywnej i obiektywnej w postaci rodziny, społeczeństwa cywilnego[3] i państwa, stanowiącego gwarancję wolności
Historia ludzkości jest historią triumfu wolności, z powodu wzajemnej zależności ludzi. Stan pierwotny – niewolnictwo – generuje[styl do poprawy] potrzebę wolności, dzięki której zostaje obalone. Historia toczy się przechodząc z jednego stanu – tezy – w jego przeciwieństwo, czyli antytezę. W rezultacie wyłania się synteza, która staje się sama tezą. Ten proces jest jednak rozumny.
Forma obiektywna albo zbiorowa jest ucieleśnieniem ducha w życiu społecznym. Tu należą wszystkie instytucje społeczne, sposoby normowania i wyrażania wspólnego życia, jednym słowem wszystko czym się zajmuje socjologia. Istota obiektywnego ducha rozwija się przez legalność, moralność i obyczajność. Legalność jest poprawnością tylko zewnętrzną, moralność postępowaniem uzgodnionym wewnętrznie, obyczajność jest społecznym życiem według norm etycznych, a zatem syntezą zewnętrznej legalności i wewnętrznej moralności. Realizacją tej syntezy jest państwo. Hegel stworzył nowatorską abstrakcyjną koncepcję państwa opartą na krytyce klasycznej republikańskiej teorii umowy społecznej[4]. Historia jest pamięcią rozwoju ducha obiektywnego.
Duch absolutny
[edytuj | edytuj kod]Duch absolutny konstytuuje się dzięki tożsamości wiedzy o sobie i przejawia w trzech formach: sztuce, objawionej religii oraz formie pojęciowej w filozofii.
Twórczość artystyczna, twórczość religijna i twórczość filozoficzna, są różnymi wyrazami jednego i tego samego ducha absolutnego. Piękno jest zupełną identycznością zjawiska i absolutu (są to hasła romantyzmu i neoplatonizmu). Jedność zjawiska i idei rozwija się w trzech formach:
- symbolicznej, przedstawiającej ideę w zjawisku
- klasycznej, przedstawiającej jedność zjawiska i idei w sposób naiwny
- romantycznej, która w sposób świadomy wyrównuje uświadomioną przepaść między zjawiskiem a ideą
Twórczość religijna wychodzi z religii naturalnej i poprzez religię duchowej indywidualności dochodzi do najwyższej formy, religii chrześcijańskiej.
Sztuka jest przejawem ducha absolutnego w zmysłowej formie, piękno stoi pośrodku między zmysłowością jako taką i czystym myśleniem. Filozofia ma za zadanie ujmować w myślach własną epokę oraz człowieka i dzięki temu samopoznaniu odkryć swoją tożsamość z religią chrześcijańską, która zdaniem Hegla odpowiada w pełni treści prawdziwej filozofii. Poznanie Boga stanowi ostateczny cel filozofii, albowiem Człowiek zna Boga tylko w takim stopniu, w jakim Bóg w człowieku poznaje samego siebie.
Rozwój pojęć filozoficznych jest określony wedle założenia Hegla podwójną koniecznością:
- ogólnej struktury kategorialnej logiki,
- powszechnej struktury czasowej ogólnej świadomości ludzkiej.
Te dwie zasady stanowią o możliwości naukowego traktowania historii filozofii. Nie jest ona zsypiskiem różnych ciekawostek filozoficznych, ale współczesną świadomością dokonanego rozwoju filozoficznego.
Wpływ Hegla na Marksa
[edytuj | edytuj kod]Filozofia Hegla jest kluczowa dla zrozumienia dalszego rozwoju niemieckiej filozofii, w tym myśli Karola Marksa. Trzy pojęcia heglowskie: alienacja, uprzedmiotowienie (reifikacja) i rozwiązanie sprzeczności stanowią punkt wyjścia filozofii marksistowskiej. Alienacja oznacza pozostawanie w stanie konfliktu z innymi ludźmi, który rozgrywa się także w ich wnętrzu. Prowadzi ona do uprzedmiotowienia: człowiek postrzegając społeczeństwo, prawo i porządek moralny jako antagonistyczne siły zaczyna traktować ludzi i społeczeństwo jako „przedmioty”. Według Hegla człowiek może rozwiązać tę sprzeczność, kiedy zda sobie sprawę, że stał się obcym w stworzonym przez siebie świecie i wkroczy na drogę budowania samoświadomości. Marks uzna alienację i reifikację relacji międzyludzkich za produkt kapitalizmu, a rozwiązanie tej sprzeczności zobaczy w rewolucji socjalistycznej. Heglowskie społeczeństwo cywilne zostało zaadaptowane przez Marksa jako ekonomiczna baza[5][6].
Hegel a empiryczne przyrodoznawstwo
[edytuj | edytuj kod]Według rozpowszechnionej opinii Hegel krytykował lub korygował treściowo współczesne mu empiryczne przyrodoznawstwo. Zdaniem Władysława Tatarkiewicza filozofia Hegla nie liczyła się z faktami i osiągnięciami nauki; gdy zarzucono mu, że jedna z jego koncepcji astronomicznych nie zgadza się z przyrodą, miał odpowiedzieć: „Tym gorzej dla przyrody”[7]. Wbrew temu Hans-Dieter Mutschler zaprzecza takiej postawie Hegla, a przynajmniej przeczy jej występowaniu w Encyklopedii nauk filozoficznych. Hegel stwierdza w Encyklopedii (II, § 246): „Filozofia musi nie tylko współbrzmieć z doświadczeniem przyrody, lecz powstanie i tworzenie nauki filozoficznej posiada jako założenie i warunek fizykę empiryczną”[8].
Hegel po polsku
[edytuj | edytuj kod]Najważniejszym polskim tłumaczem i komentatorem Hegla był Adam Landman. Heglizm był doktryną, której oddziaływanie miało szeroki zasięg, w tym także w Polsce, szczególnie w kręgu myślicieli związanych z mesjanizmem. W wykładach Hegla w Berlinie uczestniczył Adam Mickiewicz. Interesowali się heglizmem Słowacki i szczególnie Zygmunt Krasiński, echa idei Hegla odnaleźć można w twórczości Norwida. Hegel wywarł duży wpływ na takich filozofów jak: Józef Maria Hoene-Wroński, Bronisław Trentowski, Karol Libelt, Józef Kremer, August Cieszkowski.
Krytyka
[edytuj | edytuj kod]Hegel był krytykowany przez Karla Poppera, m.in. za rzekome wspieranie reżimu państwa pruskiego[9]. Późniejsi obrońcy Hegla uznawali ową krytykę za niesprawiedliwą; zdaniem Petera-Antona von Arnima Hegel jednoznacznie sprzeciwiał się rasizmowi i niewolnictwu[10]. Według historyka Terry’ego Pinkarda nie cieszył się też szczególną sympatią ówczesnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III[11]. Opowiadał się za liberalnym parlamentaryzmem, niezależnie od tego, czy ustrój państwa miałby być demokracją, czy monarchią, choć rzeczywiście faworyzował tę ostatnią[11].
Polskie wydania prac Hegla
[edytuj | edytuj kod]- Wykłady z filozofji dziejów, Wydawnictwo: Skład główny ww księgarni Gebethnera i Wolffa, 1919
- Wykłady z filozofii dziejów (tłum. Adam Landman razem z Januszem Grabowskim; PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1958);
- Fenomenologia ducha (tłum. Adam Landman; PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1963);
- Wykłady o estetyce (tłum. Adam Landman razem z Januszem Grabowskim; PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1964);
- Nauka logiki (tłum. Adam Landman; PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1967);
- Zasady filozofii prawa (tłum. Adam Landman; PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1969);
- Encyklopedia nauk filozoficznych (tłum. Światosław Florian Nowicki, PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 1990);
- Ustrój Niemiec i inne pisma polityczne (tłum. Marcin Poręba i Aleksander Ochocki, wyd. Aletheia 1994);
- Życie Jezusa (tłum. Marek Siemek, [w:] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Sigmund Freud Życie Jezusa. Mojżesz i monoteizm, wyd. Czytelnik 1995);
- Pisma wczesne z filozofii religii (tłum. Grzegorz Sowiński, wyd. Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak” 1999);
- Fenomenologia ducha (tłum. Światosław Florian Nowicki, wyd. Aletheia 2002);
- Wykłady z historii filozofii (tłum. Światosław Florian Nowicki, PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa);
- Wykłady z filozofii religii (tłum. Światosław Florian Nowicki, PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa);
- Filozofia sztuki albo estetyka (tłum. Marcin Pańków, PWN, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa 2021).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Hegel Georg Wilhelm Friedrich, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-12-21] .
- ↑ Marion Kreis: Karl Hegel. Geschichtswissenschaftliche Bedeutung und wissenschaftsgeschichtlicher Standort (= Schriftenreihe der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Bd. 84). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen u.a. 2012, ISBN 978-3-525-36077-4.
- ↑ W polskich tłumaczeniach zastosowano krytykowany termin „społeczeństwo obywatelskie” zob. Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 49–59.
- ↑ Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 49–59.
- ↑ Paweł Załęski, Społeczeństwo cywilne i społeczeństwo polityczne. Heglowskie kategorie w recepcji Tocqueville’a i Marksa, [w:] Artur Kościański & Piotr Misztal (red.), Społeczeństwo obywatelskie. Między ideą a praktyką, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008.
- ↑ Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 49–59, 80–86.
- ↑ Hegel. W: Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. Wyd. XXII. T. II: Filozofia nowożytna do roku 1830. Warszawa: PWN, 2007, s. 247–248. ISBN 978-83-01-14466-1.
- ↑ Hans-Dieter Mutschler: Wprowadzenie do filozofii przyrody. Kraków: WAM, 2005, s. 41, seria: Myśl filozoficzna. ISBN 83-7318-546-1. Oryginalnie: Nicht nur muß die Philosophie mit der Naturerfahrung übereinstimmend sein, sondern die Entstehung und Bildung der philosophischen Wissenschaft hat die empirische Physik zur Voraussetzung und Bedingung. Za: G.W.F. Hegel: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse. [w:] G.W.F. Hegel: Werke [on-line]. hegel.de. [dostęp 2014-02-15]. (niem.).
- ↑ Heller 2017 ↓, s. 57.
- ↑ Peter-Anton von Arnim , Hegel contre le racisme [online], fr.hegel.net [dostęp 2023-12-22] (fr.).
- ↑ a b Pinkard 2000 ↓, s. 486–489.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Michał Heller: Jak być uczonym. Kraków: CC Press, 2017. ISBN 978-83-7886-315-1.
- Terry Paul Pinkard , Hegel: A Biography, Cambridge – New York – Melbourne: Cambridge University Press, 2000, ISBN 978-0-521-49679-7 (ang.).
- Marek Siemek: Filozofia spełnionej nowoczesności – Hegel. Wykłady Kopernikańskie w Humanistyce t. 2, Wydawnictwo UMK, Toruń 1995.
- Marek Siemek: Hegel i filozofia, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998.
- Piotr L. Wilczyński: Wybrane koncepcje państwa we współczesnej myśli politycznej, [w:] Trzciński K. (red.) Państwo w świecie współczesnym, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 81–96.
- Mirosław Żelazny: Heglowska filozofia ducha, Warszawa 2000.
- Mirosław Żelazny: Hegel dla początkujących, Toruń 2009.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Polskojęzyczne
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel – prace w bibliotece Polona
- Anglojęzyczne
Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831) (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].
Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2021-06-11]:
- Paul Redding , Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 9 stycznia 2020 .
- Julie E. Maybee , Hegel’s Dialectics, 3 czerwca 2016 . (Dialektyka heglowska)
- Stephen Houlgate , Hegel’s Aesthetics, 27 lutego 2020 . (Estetyka heglowska)
- Thom Brooks , Hegel’s Social and Political Philosophy, 3 czerwca 2021 . (Filozofia społeczna i polityczna Hegla)
- ISNI: 0000000122828149
- VIAF: 89774942
- ULAN: 500221954
- LCCN: n79021767
- GND: 118547739
- NDL: 00442872
- LIBRIS: gdsvw1h017935tm
- BnF: 11907123g
- SUDOC: 026917467
- SBN: CFIV015048
- NLA: 35184267
- NKC: jn19990003303
- RSL: 000085036, 000001939
- BNE: XX840648
- BNR: 000335288
- NTA: 068268068
- BIBSYS: 90069382
- CALIS: n2004396244
- CiNii: DA00157465
- Open Library: OL53216A
- PLWABN: 9810542611305606
- NUKAT: n93120707
- J9U: 987007262552405171
- PTBNP: 11770
- CANTIC: a10418271
- LNB: 000029466
- NSK: 000100730
- BNA: 000026241
- CONOR: 10406755
- BNC: 000040449
- ΕΒΕ: 84240
- BLBNB: 000563672
- KRNLK: KAC199611965
- LIH: LNB:V*17826;=BK
- RISM: people/57568
- PWN: 3910643
- Britannica: biography/Georg-Wilhelm-Friedrich-Hegel
- Treccani: georg-wilhelm-friedrich-hegel
- Universalis: georg-wilhelm-friedrich-hegel, hegel-g-w-f-en-bref, hegel-reperes-chronologiques
- SEP: hegel
- NE.se: friedrich-hegel
- SNL: Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel
- VLE: georg-wilhelm-friedrich-hegel
- Catalana: 0032325
- DSDE: G.W.F._Hegel
- Hrvatska enciklopedija: 24745