Juliusz Osterwa – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Juliusz Osterwa (1930) | |
Imię i nazwisko | Julian Andrzej Maluszek |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | 23 czerwca 1885 |
Data i miejsce śmierci | 10 maja 1947 |
Zawód | |
Współmałżonek | Wanda Osterwina |
Lata aktywności | 1904–1946 |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/2007-06-27_Juliusz_Osterwa_-_tablica_upami%C4%99tniaj%C4%85ca_w_Warszawie.jpg/240px-2007-06-27_Juliusz_Osterwa_-_tablica_upami%C4%99tniaj%C4%85ca_w_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/UlicaPijarska5-TablicaUpami%C4%99tniaj%C4%85caJuliuszaOsterw%C4%99-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg/240px-UlicaPijarska5-TablicaUpami%C4%99tniaj%C4%85caJuliuszaOsterw%C4%99-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Gr%C3%B3b_Juliusz_Osterwy.jpg/240px-Gr%C3%B3b_Juliusz_Osterwy.jpg)
Juliusz Osterwa, właśc. Julian Andrzej Maluszek (ur. 23 czerwca 1885 w Krakowie, zm. 10 maja 1947 w Warszawie) – polski aktor i reżyser teatralny, wolnomularz[1]. Jeden z najwybitniejszych polskich aktorów i reżyserów teatralnych w historii[2][3].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Syn Franciszka Maluszka, woźnego w krakowskim magistracie, i Katarzyny z Wiśniowskich, akuszerki, według innych źródeł był synem księdza. Wcześnie osierocony i borykający się z biedą, nie ukończył gimnazjum św. Anny i we wrześniu 1904 pojawił się w Teatrze Ludowym (przy ul. Krowoderskiej 31) w Krakowie, gdzie debiutował 1 października 1904 rolą Jańcia (Jojne Firułkes). Za namową szkolnego kolegi Leona Schillera, którego rodzice pomagali Juliuszowi, od chwili debiutu przyjął pseudonim Juliusz Osterwa, pochodzący od nazwy szczytu Osterwa w słowackich Tatrach Wysokich[4]. W 1905 został przyjęty przez Ludwika Solskiego do Teatru Miejskiego w Krakowie. Występował w kabarecie Zielony Balonik. Następnie wyjechał do Poznania, gdzie zyskał znaczną popularność i gdzie debiutował jako reżyser wystawiając Horsztyńskiego. Dzięki rodzinie Czartoryskich został wprowadzony w środowisko zamożnych ziemian, które umożliwiło mu wyjazdy zagraniczne[5].
W latach 1907–1909 występował w teatrze w Wilnie, następnie w Poznaniu, a od 1910 na scenach warszawskich: Teatru Letniego, Teatru Nowego, Teatru Polskiego i Teatru Rozmaitości, przeważnie w rolach lirycznych młokosów, amantów i wesołych uwodzicieli. Dużą sławę przyniosła mu rola Księcia Reichstadtu w Orlątku. W 1914 grał po polsku w Pradze, miał tam również reżyserować, co jednak udaremnił wybuch I wojny światowej. Jako poddany austriacki został deportowany do Samary. W 1916, wezwany przez Arnolda Szyfmana do Moskwy, był reżyserem tamtejszego Teatru Polskiego w Moskwie, następnie objął kierownictwo Teatru Polskiego w Kijowie. W 1918 powrócił do Warszawy, działał w teatrach Małym i Polskim[5].
W 1919 wraz z Mieczysławem Limanowskim założył pierwszy w Polsce teatr-laboratorium „Reduta”, początkowo przy Teatrze Rozmaitości, a od 1921 działający samodzielnie. „Redutą” kierował w Warszawie (1919–1924 i 1931–1939) oraz w Wilnie i Grodnie (1925–1929). Siedzibą zespołu stał się Teatr na Pohulance w Wilnie, z niego docierał z występami do wielu miast w Polsce. 1 kwietnia 1931 otworzył Instytut Reduty w Warszawie w podziemiach gmachu przy ul. Kopernika 36/40[5].
Wystawił m.in. następujące pozycje z polskiej i światowej klasyki: Kordian, Sułkowski, Lilla Weneda, Uciekła mi przepióreczka, Książę Niezłomny. Kierując Redutą, był dyrektorem Teatru Rozmaitości w Warszawie (1923–1925) i Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie (1932–1935), ponadto gościnnie grał i reżyserował w Teatrze Narodowym w Warszawie[5].
We wrześniu 1939 stracił siedzibę Reduty, zburzoną podczas oblężenia Warszawy, oraz własne mieszkanie, przeniósł się do Krakowa, gdzie przetrwał cały okres okupacji niemieckiej. Współpracował tam z polityczno-wojskową katolicką organizacją podziemną Unia, udzielał lekcji wymowy w krakowskich seminariach duchownych[5].
Po II wojnie światowej współpracował z Teatrem Polskim w Warszawie i z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Był rektorem Państwowej Szkoły Dramatycznej w Krakowie. Po raz ostatni wystąpił w 1946 w Fantazym. Wystąpił w filmie z 1921 Za winy brata.
Mąż aktorki Wandy Osterwiny (ślub w 1912). Ojciec aktorki Elżbiety Osterwy. Jego drugą żoną była księżniczka Matylda Maria Sapieha z Siedlisk (córka Pawła Sapiehy i bratanica arcybiskupa krakowskiego, kardynała Adama Stefana Sapiehy). Miał z nią córkę Marię.
Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie (sektor SC14-1-3)[6].
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 12 maja 1947)[7]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923)[8]
- Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: 23 czerwca 1927[9], 16 stycznia 1946[10])
- Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)[11]
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Imię Juliusza Osterwy noszą m.in. Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie i Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim.
Od 1988 r. imię Juliusza Osterwy nosi ulica w Łodzi na osiedlu Andrzejów[12].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ludwik Hass, Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928. Warszawa 1984, s. 232.
- ↑ Juliusz Osterwa, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-21] .
- ↑ O sztukach wszelakich – Osterwa Juliusz. akademia-kultury.edu.pl. [dostęp 2019-03-23].
- ↑ Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
- ↑ a b c d e Stanisław Dąbrowski i inni, Słownik biograficzny teatru polskiego, 1973, s. 516–518, ISBN 978-83-01-11260-8, OCLC 1049683 [dostęp 2020-02-07] .
- ↑ Grobonet 2.6 – wyszukiwarka osób pochowanych. Cmentarz parafialny Kraków Salwator [online], krakowsalwator.artlookgallery.com [dostęp 2020-06-03] .
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 78, poz. 524 „za wybitną, długoletnią działalność na polu krzewienia polskiej sztuki dramatycznej”.
- ↑ Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 28.
- ↑ M.P. z 1927 r. nr 143, poz. 369 „za ofiarne szerzenie kultury polskiej w województwach wschodnich”.
- ↑ M.P. z 1946 r. nr 28, poz. 48 „w uznaniu wielkich zasług, położonych przy odbudowie gmachu Teatru Polskiego w Warszawie i wskrzeszeniu jego artystycznej działalności”.
- ↑ M.P. z 1936 r. nr 261, poz. 460 „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.
- ↑ Danuta Bieńkowska , Elżbieta Umińska-Tytoń , Słownik nazewnictwa miejskiego Łodzi [online], Łódzki Ośrodek Geodezji [dostęp 2023-03-27] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Juliusz Osterwa w bazie filmpolski.pl
- Juliusz Osterwa w bazie Filmweb
- Juliusz Osterwa, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [dostęp 2021-04-10] .
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Wykaz literatury uzupełniającej:
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Juliusz Osterwa w bazie IMDb (ang.)
- Juliusz Osterwa w bazie Filmweb
- Juliusz Osterwa w bazie filmpolski.pl
- Juliusz Osterwa, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [dostęp 2021-04-09] .
- Juliusz Osterwa we wspomnieniach Tadeusza Łomnickiego
- Materiały dotyczące Juliusza Osterwy w bibliotece Polona
]