Ludwik Kropiński – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 1767 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 1844 |
Zawód, zajęcie | pisarz, generał |
Małżeństwo | Aniela Błędowska |
Ludwik Kropiński hrabia Sulima, inne formy nazwiska: Krópiński; Krupiński, pseud. i krypt.: Janusz Bohd.; L. K., (ur. 1767 w Paszukach[1] woj. brzeskolitewskie, zm. 4 sierpnia 1844 w Woronczynie[2] na Wołyniu) – generał brygady armii Księstwa Warszawskiego, poeta, dramatopisarz i powieściopisarz, członek korespondent Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 roku[3].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się we wsi Paszuki (woj. brzeskolitewskie), jako syn Stanisława i Zuzanny z Orzeszków. Rodziców utracił we wczesnym dzieciństwie. Początkowo wychowywał się na dworze Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach i Warszawie. Dalsze wychowanie i wykształcenie odebrał na dworze księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w Puławach. W tym okresie przyjaźnił się z młodymi książętami oraz F.D. Kniaźninem, J. Koblańskim, T. Matuszewiczem i J.U. Niemcewiczem. Jako adiutant 4 pułku przedniej straży koronnej szefostwa księcia L. Wirtemberskiego (najpierw jako chorąży, potem w stopniu porucznika), uczestniczył w kampanii litewskiej 1792 z Rosją. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej podał się do dymisji i wyjechał do Woronczyna koło Krzemieńca (Wołyń), gdzie zajął się gospodarstwem. Wziął udział w powstaniu kościuszkowskim. W stopniu podpułkownika (18 maja 1794), a następnie pułkownika (6 sierpnia 1794) walczył w Korpusie grenadierów (kosynierów) krakowskich generała majora ziemiańskiego Jana Ślaskiego pod Szczekocinami, gdzie odniósł rany i w obronie Warszawy. Ciężko ranny na szańcach Pragi dostał się do niewoli. Podczas leczenia w szpitalu praskim, zaopiekował się nim książę Adam Jerzy Czartoryski, przewożąc go najpierw do Warszawy, a następnie do Sieniawy.
W 1800 został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1807 w stopniu pułkownika pełnił służbę w Ministerium Wojny Księstwa Warszawskiego i czasowo zastępował gen. Józefa Wielhorskiego. Generał z roku 1812 jako dowódca dywizji dozorującej linie Bugu od strony Wołynia w celu zapobieżenia agresji ze strony „sojuszniczej” Austrii. W 1813 wystąpił z wojska i wrócił na Wołyń, gdzie pełnił funkcję wizytatora szkół. Podczas powstania listopadowego zbierał fundusze na rzecz powstania i dostarczał Czartoryskiemu informacje o ruchach wojsk. Po upadku powstania przebywał dwa lata w Galicji, następnie powrócił na Wołyń. Od roku 1837 ociemniały. Był także kolekcjonerem i bibliofilem.
Jego żoną była Aniela Błędowska[4], siostra Aleksandra Błędowskiego (1788-1831)[5].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Ludwik_Kropi%C5%84ski_-_Ludgarda%2C_kr%C3%B3lowa_polska.jpg/220px-Ludwik_Kropi%C5%84ski_-_Ludgarda%2C_kr%C3%B3lowa_polska.jpg)
W roku 1815 powrócił do swoich protektorów w Puławach i poświęcił się działalności literackiej, dzięki której uzyskał uznanie i sławę. Jako poeta i dramaturg łączył elementy klasycyzmu i sentymentalizmu. Najwcześniejszym opublikowanych utworem Kropińskiego była tragedia pt. Ludgarda, wystawiona w 1816 w Warszawie i drukowana fragmentami w latach 1818–1823. Wiele z jego utworów pozostało za życia w rękopisach.
Znacznym echem wśród czytelniczek odbił się romans Julia i Adolf, czyli nadzwyczajna miłość dwojga kochanków nad brzegami Dniestru[6], wydany w 1824, a wcześniej prezentowany na salonach. Nie zyskał on jednak uznania krytyki.
Ważniejsze dzieła
[edytuj | edytuj kod]- Tomik wierszy ofiarowanych w grudniu 1795 Marii Wirtemberskiej, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1963; fragmenty ogł. T. Frączak „Roczniki Komisji Historyczno-Literackiej” t. 2 (1964) s. 12, 14-15; rękopis zawiera 22 wiersze (15 ód, 1 dumę, 5 listów poetyckich, wśród nich poz. 2, oraz opis Lwowa dedykowany J. Koblańskiemu)
- List... do Tadeusza Matuszewicza z Łańcuta do Sieniawy; Odpis Matuszewicza z Sieniawy, powst. około roku 1795, „Kronika Rodzinna” 1885 (tu data powst. 1796), rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1963; oba listy autorstwa Kropińskiego
- Dzieło miłości, czyli Muz i pęzla żarty. Wolne z włoskiego tłumaczenie i myśli oryginalne, powst. 1796, „Astrea” 1821, t. 1, nr 3; wyd. następne zobacz poz. 15, (według G. Rossi: Scherzi poetici et pittorici)
- Gustaw Waza. Tragedia w 5 aktach wierszem, wg J.H.F. Lamartellière'a, powst. 1797, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 3070, t. 1 (z notką: „aby nigdy, po mojej nawet śmierci, ani drukować, ani przepisywać”), wyst. Warszawa 26 listopada 1809, (porównaj poz. 10)
- Dumania na śmierć T. K(ropińskiej), powst. około roku 1796, wydane pt. Duma na śmierć Telimeny, „Znicz” 1834; wyd. następne zmienione pt. Żale na śmierć Telimeny, zobacz poz. 15; Pamiętnik z podróży po Niemczech i Włoszech w r. 1796, niewydany, (znał go H. Cieszkowski)
- Sztuka rymotwórcza. Pieśń 1-4, powst. w okresie 1803-1828, fragm. z roku 1803 pt. Wyjątek z rozprawy o sztuce poetycznej (z rękopisu Biblioteki Czartoryskich, sygn. 3070, t. 2, s. 67-68), ogł. T. Frączyk, jak wyżej poz. 1; fragm. pieśni 1-2, „Czasop. Nauk. od Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Wyd.” 1831, zeszyt 3, s. 128-129; całość wyd. zobacz poz. 15; fragm. pieśni 1 przedr. P. Hertz w: Zbiór poetów polskich XIX w. księga 1, Warszawa 1959
- Ludgarda. Tragedia w 5 aktach, powst. w latach 1807-1809, wyst. Warszawa 21 kwietnia 1816, fragmenty ogł.: „Tygodnik Polski i Zagraniczny” 1818, t. 1, s. 228; „Rozmaitości” (Lwów) 1820, nr 62; „Wanda” 1820; „Mrówka Poznańska” 1821, t. 1; „Astrea” 1823, t. 4, nr 4; „Noworocznik Literacki” (Petersburg) 1838, s. 62-69; całość (z nieautoryzowanej kopii) wyd. E. Raczyński, Poznań 1841[7] „Zbiór Dramatyczny Ułożony i Wydany dla Teatru Amatorów w Poznaniu” nr 1; wyd. następne poprawione zobacz poz. 15; rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 3070, t. 3 (z dedykacją dla M. Wirtemberskiej, dat. 25 marca 1811); Ossolineum, sygn. 10499/I (odpis); Biblioteka Jagiellońska, sygn. 6062/II; Biblioteka Narodowa (BOZ) sygn. 749 (rękopis z Archiwum Wilanowskiego zniszczony w roku 1944); Biblioteka PAN Kraków, sygn. 1911; Biblioteka Akademii Nauk USRR (Zbiory Baworowskich, sygn. 1286/I); Biblioteka Kórnicka, sygn. 1729 (odpis); porównaj poz. 10; przekł. niemiecki (1829)
- Julia i Adolf, czyli nadzwyczajna miłość dwojga kochanków nad brzegami Dniestru. Przez L. K. cz. 1-2, powst. 1810, wyd. Warszawa 1824; fragm.: Romans z nowego dzieła pod tytułem Julia i Alfons (!), „Pszczółka Polska” 1823, t. 3, nr 17; Dumka z powieści Julia i Adolf, „Kurier Warszawski” 1824, nr 45; przekł.: francuski (1824), rosyjski (1831)
- Emrod. Elegia, „Pamiętnik Warszawski” 1810, nr 3; wyd. osobne Krzemieniec 1815; wyd. następne: „Dziennik Wileński” 1817, t. 5, nr 30; zobacz poz. 15; przedr. P. Hertz jak wyżej poz. 6; przekł. francuski (1825)
- Wiersze rozmaite, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 3070, t. 2, zdeponowany przez autora w Bibliotece Puławskiej, 25 marca 1811, (rękopis zawiera wiele wierszy niedrukowanych, w stosunku do wydanych przynosi znaczne odmiany tekstowe; w t. 1 znajduje się poz. 4; natomiast w t. 3 poz. 7)
- Wiersz z powodu powrotu do Księstwa Warszawskiego wojsk polskich, powst. 1814, „Wanda” 1821, t. 1, s. 201-208
- Mowa miana przy rozdawaniu medali i listów pochwalnych uczniom Liceum Wołyńskiego d. 30 czerwca 1820 r.[8], Krzemieniec (1820)
- Mowa na egzekwiach uroczystych... Adama Czartoryskiego, jenerała ziem podolskich etc., miana w kościele krzemienieckim licealnym d. 12 maja 1823 r., Warszawa 1823, rękopis: Ossolineum, sygn. 535; Biblioteka Jagiellońska, sygn. 6025 III, księga 9 (pt. Głos...)
- Uwagi Galicjanina w podróży do Litwy i Białorusi, w lecie 1822 odbytej, „Rozmaitości” (Lwów) 1824, nr 6, 8, 10, 14-18
- Rozmaite pisma, Lwów-Stanisławów-Tarnów 1844[9]; rękopis dostarczony wydawcy w roku 1832, przeleżał w cenzurze do roku 1841(!); obejmował zdaniem autora ⅓ jego pism; tekst z interwencjami cenzora, niekontrolowany przez autora w czasie druku; zawartość: Ostrzeżenie (autora); Do czytelnika (od wydawcy, J. Milikowskiego); poz. 3; Rozmaite wiersze: Bajki, Pieśnie, Powieści (m.in.: poz. 9, pieśń Te brzóz kilka, ten bieg wody..., Wiersz na inaugurację Domku Gotyckiego, List do Jana Śniadeckiego, Poeci, Do moich niwek w Woronczynie); poz. 6; Modlitwy; poz. 5; Moje uczucia, rady, uwagi i przestrogi, jedynie dla moich córek; Moje marzenia w szarych wieczorach; poz. 7 (z dołączeniem: Przedmowy autora, Przedmowy wydawcy, wiersza: List do Romualda Bystrego, oraz listów o Ludgardzie – zobacz Listy poz. 22).
Drobne utwory ogłaszano w czasopismach: „Astrea” (bajki, 1821 t. 1), „Czasop. Nauk. od Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Wyd.” (1831-1832), „Dziennik Wileński” (1805-1806, 1816-1817), „Gazeta Codzienna” (1854), „Kronika Rodzinna” (1885-1886), „Kurier Warszawski” (1824, 1830; tu m.in.: Mądry rozprawiał o istocie Ducha...), „Noworocznik Literacki” (1830), „Pamiętnik Warszawski” (1810, 1818), „Pielgrzym” (1842-1843; tu m.in.: Życie człowieka), „Pszczółka Polska” (1823), „Rozmaitości” (Lwów 1820, 1824), „Tygodnik Polski i Zagraniczny” (1818-1819), „Wanda” (1820-1823; tu m.in.: Wyjątek z poematu Ostatnie pożegnanie, czyli mój powrót do domu, 1820), „Znicz” (1834), „Zbieracz Literacki i Polityczny” (Kraków 1838). Niektóre wiersze przedrukowano w zbiorach, m.in.: W. Borowy Od Kochanowskiego do Staffa. Antologia liryki polskiej, Lwów 1930 i wyd. następne: P. Hertz, jak wyżej poz. 6. Ponadto rękopisy wierszy znajdują się w: Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 16-18 IV (z tych 2 ogł. S. Wasylewski w: W. Czetwertyński Na wozie i pod wozem 1837-1917, Poznań 1939); Ossolineum, sygn. 1021/III, 1286/II, 5430/III, 9902/I (tu: Te moje wiersze przeze mnie dyktowane w mojej ślepocie do r. 1838... Józefowi Dzieduszyckiemu... przesyłam), 12252/I, 12895/II.
Wydania zbiorowe
[edytuj | edytuj kod]- Rozmaite pisma, Lwów-Stanisławów-Tarnów 1844, zobacz: Ważniejsze dzieła poz. 15.
Listy
[edytuj | edytuj kod]- Zbiory korespondencji Kropińskiego, głównie z Czartoryskimi, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 5446, 5535-5537
- Do cesarza Aleksandra I z Wiednia 13 marca 1815; do A.J. Czartoryskiego z roku 1816, ogł. L. Dębicki, „Gazeta Lwowska” 1888; także w maszynopisie Ossolineum: Puławy t. 5, s. 133-137
- Do Jana Śniadeckiego 5 listów z lat 1808-1822, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 3110
- Do bratowej i nieznanego adresata 2 listy z roku 1819, rękopis: Ossolineum, sygn. 4962/II
- Do J. Lelewela z roku 1827, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 4435
- Do Jana Śniadeckiego 2 listy, ogł. M. Baliński: Pamiętniki o Janie Śniadeckim t. 2, Wilno 1865
- Do K. Słotwińskiego, „Czasop. Nauk. od Zakładu Narodowego im. Ossolineum Wyd.” 1831
- Do H. Lubomirskiego z 8 grudnia 1831 i od Lubomirskiego, rękopis: Ossolineum, sygn. 535/III
- Do W. Dzieduszyckiego 2 listy z roku 1832 i bez daty, rękopis: Ossolineum, sygn. 6516/II
- Do córki, Zofii Czetwertyńskiej, 8 listów z lat 1836-1839; do Dymitra i Ludwiki Czetwertyńskich 3 listy z lat 1836-1837, rękopis: Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 16 IV
- Korespondencja z Danielem Tomaszewskim z lat 1837-1838 (3 listy Kropińskiego i 5 Tomaszewskiego), rękopis: Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 17 IV; wybór ogł. J. Cybertowicz „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Poznańskiego” nr 45, „Biblioteka” 1963, zeszyt 3
- Do M. Wirtemberskiej z 5 maja 1840, „Kronika Rodzinna” 1886, nr 5
- Do Magdaleny Cieciszewskiej z roku 1840, Józefa Dzieduszyckiego z roku 1841, Jana Milikowskiego z 17 czerwca 1841, Franciszka Skibickiego i A.S. Krasińskiego, rękopis (kopie): Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 18 IV; wybór ogł. J. Cybertowicz, jak wyżej poz. 11
- Do Ł. Gołębiowskiego z roku 1842, ogł. S. Gołębiowski: Pamiętnik o życiu Łukasza Gołębiowskiego, Warszawa 1852
- Do J. Milikowskiego z 13 maja 1842 oraz Kondycje wzajemne do zawarcia umowy wydawniczej, dat. 1 lipca 1832; ogł. B. Janusz, „Exlibris” 1918, zeszyt 2
- Od A.K. Czartoryskiego 30 listów, od A.J. Czartoryskiego 13 listów, od M. Wirtemberskiej 1 list; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 3189 (Zbiór Bartoszewicza)
- Od F.D. Kniaźnina z 5 lutego 1793, ogł.: B. Nadolski, „Ruch Literacki” 1934, nr 1; T. Mikulski: Z korespondencji Kniaźnina, „Pamiętnik Literacki” rocznik 42 (1951), zeszyt 3/4 i odb. przedrukowano pt. Listy Kniaźnina w: Ze studiów nad Oświeceniem, Warszawa 1956, s. 280-283 (tekst poprawiony); autograf: Ossolineum, sygn. 4962/II
- Od T. Czackiego z lat 1796-1802, ogł. T. Bartoszewicz, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 159-160, 162, 170, 187
- Od T. Czackiego 12 listów z lat 1800-1805; od J.Sz. Koźmiana 1 list; rękopis: Ossolineum, sygn. 4962/II
- Od T. Czackiego bez daty, fragmenty ogł. J. Michalski w: Spór o koncepcję słownika Lindego, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” t. 2 (1954)
- Od I. Czartoryskiej z roku 1812; A.J. Czartoryskiego 3 listy z lat: 1813, 1816 (o Ludgardzie), 1834; Z. Zamoyskiej z roku 1817; S. Zamoyskiego 2 listy z lat: 1817, 1826; A. Sapieżyny bez daty, ogł. L. Dębicki, jak wyżej poz. 2 (w maszynopisie s. 130-132, 139-152)
- Od J.U. Niemcewicza, J. Tarnowskiego, A. Felińskiego z roku 1816 (o Ludgardzie), ogł. zobacz Ważniejsze dzieła poz. 7
- Od Z. Dołęgi Chodakowskiego (A. Czarnockiego) z lat 1817-1821, „Biblioteka Warszawska” 1866, t. 2, s. 161-197; list bez daty (1818?); rękopis: Biblioteka im. Sałtykowa-Szczedrina w Leningradzie (Zbiór Pogodina, sygn. 2018/I)
- Od córki, Z. Czetwertyńskiej, 2 listy i 48 adresowanych do obojga rodziców z lat 1836-1839; od. D. i L. Czetwertyńskich 17 listów; od Wiktora Ożarowskiego i Michała Piwnickiego, rękopis: Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 16 IV
- Od Ł. Gołębiowskiego z 18 kwietnia 1842, rękopis: Biblioteka Uniwersytecka Poznań, sygn. 18 IV; ogł. J. Cybertowicz, jak wyżej poz. 11.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Paszuki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 894 .
- ↑ Woronczyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 948 .
- ↑ Lista imienna członków Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w styczniu 1829 roku, [Warszawa], [1829], s. 11.
- ↑ Aniela Błędowska. genealogia.grocholski.pl. [dostęp 2013-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-15)].
- ↑ Aleksander Błędowski. genealogia.grocholski.pl. [dostęp 2013-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-15)].
- ↑ Ludwik Kropiński , Julia i Adolf, czyli Nadzwyczajna miłość dwojga kochanków nad brzegami Dniestru. Cz. 1, wyd. 1824 [online], polona.pl [dostęp 2018-05-22] .
- ↑ Ludgarda : tragedya w 5 aktach oryginalnie wierszem napisana przez L. Kropińskiego ; wyd. przez Edwarda Raczyńskiego, wyd. 1841 [online], polona.pl [dostęp 2018-05-22] .
- ↑ Mowa Jaśnie Wielmożnego Ludwika Kropińskiego, byłego jenerała woysk polskich [...] miana przy rozdawaniu medalów i listów pochwalnych uczniom Liceum Wołyńskiégo 30 czerwca 1820 roku [online], polona.pl [dostęp 2018-05-22] .
- ↑ Rozmaite pisma Ludwika Kropińskiego, wyd. 1844 [online], polona.pl [dostęp 2018-05-22] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- h. P Kosk, Generalicja polska t. 1, wyd. Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1998
- T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 219–223.
- Henryk Markiewicz: Pozytywizm. Wyd. VII – 2 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 150-153, 668-669, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13849-3.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Dzieła Ludwika Kropińskiego w bibliotece Polona