Savitaipale – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Dzwonnica z pomnikiem D.E.D. Europaeusa, 1980 | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Region | |||
Podregion | |||
Kraina historyczna | |||
Prowincja | |||
Zarządzający | Johanna Mäkelä | ||
Powierzchnia | 690,56[1] km² | ||
Populacja (2023-05) • liczba ludności |
| ||
Położenie na mapie Finlandii ![]() | |||
![]() | |||
Strona internetowa |
Savitaipale – gmina w Finlandii, położona w południowo-wschodniej części kraju, należąca do regionu Karelia Południowa.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Pochodzenie nazwy Savitaipale nie jest jednoznacznie wyjaśnione[3]. Jedna z teorii mówi o pochodzeniu od Saimaa-taival lub Savontaival[3], przy czym taival w języku fińskim oznacza drogę, odcinek[4]. Innym wyjaśnieniem jest pochodzenie od Savilahti Taipale – Savilahti, zatoki która odchodzi z jeziora Saimaa w kierunku jeziora Kuolimo – w skrócie Savitaipale[3].
Administracja
[edytuj | edytuj kod]Gmina zarządzana jest przez wójta (fiń. Kunnanjohtaja) i radę gminy, w której zasiada 21 członków. W wyniku wyborów do władz lokalnych w 2021 roku, w radzie najwięcej miejsc zajmują przedstawiciele Partii Centrum (10 na 21)[5]. Wójtem gminy od 2021 roku jest Johanna Mäkelä[6], która zastąpiła na tym stanowisku Kimmo Kainulainena[7].
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Gmina leży w południwo-wschodniej części Finlandii w regionie Karelia Południowa, nad jeziorami Kuolimo i Saimaa[8]. Centrum Savitaipale leży nad jeziorem Kuolimo, na obszarze drugiego łańcucha polodowcowych wzgórz Salpausselkä[8]. Oddalone jest o 37 km od Lappeenranty, o ok. 80 km od Kouvoli, ok. 70 km od Mikkeli i ok. 200 km od Helsinek[8]. Na terenie gminy znajduje się 9 wiosek: Havo, Heituinlahti, Hyrkkälä, Kuivasensaari, Paimensaari, Partakoski, Savitaipaleen kirkonkylä, Säänjärvi i Välijoki[9].
Savitaipale położone jest na terenie geoparku Saimaa[10]. Większa część gminy leży na obszarze drugiego łańcucha polodowcowych wzgórz Salpausselkä[11]. W okresie ostatniego zlodowacenia (11 600–11 400 lat temu) w pobliżu centrum gminy (Lavikanlahti) znajdował się jeden z największych i najdłużej utrzymujących się kanałów odpływowych[11].
Skały macierzyste regionu uformowały się, kiedy glina i piasek z dna dawnego morza uległy przeobrażeniu w gnejs łyszczykowy podczas fałdowania 1900 milionów lat temu[11]. W tym samym czasie ze skał wulkanicznych tworzących dno dawnego morza utworzyły się wąskie pasy przebiegające równoległe do depozytów gnejsu[11]. Podczas fałdowania doszło do stopienia się skorupy ziemskiej i powolnej krystalizacji magmy, wskutek czego powstało wiele skał plutonicznych, m.in. granodioryt i gabro[11]. Najmłodsze skały macierzyste tworzy granit rapakiwi skrystalizowany ok. 1650–1620 milionów lat temu[11].
Skały macierzyste przykrywa cienka, luźna warstwa materiału powstałego w procesach erozyjnych i depozytowych związanych ze zlodowaceniem, przede wszystkim piasku i żwiru[11].
W wodach jeziora Kuolimo przetrwały relikty z epoki lodowej – kur rogacz i Salvelinus[11].
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/K%C3%A4rn%C3%A4koski_portti.jpg/200px-K%C3%A4rn%C3%A4koski_portti.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Savitaipale_1918.jpg/200px-Savitaipale_1918.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Heituinlahden_koulu.jpg/200px-Heituinlahden_koulu.jpg)
Pierwsze ślady osadnictwa w regionie pochodzą z okresu epoki kamienia (3000–1600 p.n.e.) i zostały znalezione nad jeziorem Kuolimo[3]. Współcześnie południowe brzegi Kuolimo opasuje szlak turystyczny „Ślady Epoki Lodowej – Człowiek Epoki Kamienia”, a w miejscu nazywanym Rovastinoja odtworzono prehistoryczną chatę z torfu[12]. Na terenie gminy odkryto również prehistoryczne rysunki naskalne[13].
Savitaipale należało do ewangelicko-luterańskiej parafii Lappee a od 1570 roku do parafii Taipalsaari[3]. W 1639 roku stało się samodzielną parafią, obejmującą 46 wiosek w regionie Taipalsaari i 2 w obszarze Mäntyharju[3]. W XIX w. przeprowadzono reformę administracyjną i zadania związane z biznesem, edukacją, opieką socjalną i zdrowotną przejęły nowo utworzone gminne władze świeckie[3]. Parafia zajmowała się wyłącznie sprawami kościelnymi[3]. Z uwagi na zaginięcie protokołów, przyjmuje się, że świecka administracja rozpoczęła działalność w 1867 roku[3]. Prawa głosu przyznano wszystkim członkom gminy z fińskim obywatelstwem i płacącym lokalne podatki, a liczba głosów zależała od stanu posiadania[3].
W 1791 roku na przesmyku między jeziorami Kuolimo i Saimaa rosyjski generał Aleksandr Suworow (1729–1800) wzniósł twierdze Kärnäkoski i Partakoski jako jeden z elementów nowego systemu obronnego Sankt Petersburga[14]. Miały one służyć jako bazy dla rosyjskiej floty na jeziorze Saimaa na szlaku wodnym między twierdzą w Lappeenrancie a Olavinlinną[14]. Po utworzeniu Wielkiego Księstwa Finlandii w 1809 roku Rosjanie opuścili obydwa forty, a z czasem twierdza Kärnäkoski została rozebrana[15].
Na początku XIX w. pastorem w Savitaipale był Peter Adolf Europaeus (1753–1825), który zajmował się językoznawstwem i literaturoznawstwem i przez ponad 20 lat korespondował z historykiem i językoznawcą Henrikiem Gabrielem Porthanem (1739–1804)[16]. Jego syn Daniel (1820–1884) również pasjonował się językami i literaturą, zbierał runy i opowieści ludowe, które m.in. wzbogaciły nowe wydanie Kalevali w 1849 roku[17]. Europaeusa upamiętnia lokalne muzeum poświęcone jego życiu i twórczości znajdujące się nad brzegiem jeziora Kuolimo[18] oraz pomnik–płaskorzeźba z 1971 roku dłuta Viljo Savikurje (1905–75) z podobizną badacza i cytatem Kullervo – jednego z bohaterów Kalevali[19].
W 1906 roku wzniesiono ratusz, który służył m.in. także jako kościół i archiwum[11]. Podczas wojny domowej w 1918 roku Savitaipale doznało rozległych zniszczeń[20], m.in. spaleniu uległ drewniany kościół[21]. Na miejscowym cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła Czerwonych oraz wzniesiony w 1920 roku pomnik upamiętniający poległych Białych[20].
W 1919 roku po wprowadzeniu powszechnego i równego prawa wyborczego, w Savitaipale wybrano pierwszą radę miejską[3]. W latach 20. XX w. obok rady funkcjonował także zarząd gminy[3].
W 1924 roku wzniesiono kamienny kościół w neogotyckim stylu narodowego romantyzmu według projektu Josefa Stenbäcka[22]. Do jego budowy użyto lokalnego granitu – rapakiwi[23]. Naprzeciwko kościoła stoi dzwonnica z 1779 roku[11]. Podczas wojny zimowej do Savitaipale ewakuowano władze diecezji z Wyborga[24].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Na koniec maja 2023 roku liczba mieszkańców gminy wynosiła 3220 osób[2]. Na koniec roku 2022 było to 3256 osób[25]. Prawie połowa mieszkańców gminy jest w wieku 15–64 lat – 49,7%, 39,4% powyżej 64 roku życia a 10,9% poniżej 15 roku życia (dane na koniec 2021 roku)[26]. Udział cudzoziemców wynosi 0,9% (dane na koniec 2021 roku)[26].
Odsetek mieszkańców powyżej 15 roku życia z wykształceniem co najmniej średnim wynosi 65,6% a z wykształceniem wyższym 20,3% (dane na koniec 2020 roku)[26].
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Gospodarka Savitaipale opiera się na rolnictwie, leśnictwie i turystyce[8]. Na terenie gminy funkcjonują niewielkie tartaki i zakłady obróbki drewna, przedsiębiorstwa z branży metalowej i surowcowej a także firmy budowlane, transportowe i przetwórstwa spożywczego[8]. Rola branży turystycznej nabiera coraz większego znaczenia[8]. W sezonie turystycznym liczba mieszkańców gminy ulega potrojeniu – na terenie gminy znajduje się ok. 3000 domków letniskowych[8].
W 2020 roku na terenie gminy zarejestrowane były 1169 osoby pracujące, stopa zatrudnienia wynosiła 72,4% a stopa bezrobocia 11,6%[26]. W usługach zatrudnionych było 65,7%, 16,6% w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie a 15,3% w przemyśle przetwórczym (dane na koniec 2019 roku)[26]. W 2019 roku na terenie gminy było 995 miejsc pracy[26].
Transport
[edytuj | edytuj kod]Centrum Savitaipale leży przy drodze nr 13 łączącej Lappeenrantę z Mikkeli[8]. Najbliższa stacja kolejowa i lotnisko zlokalizowane są w Lappeenrancie[8]. Centrum gminy ma połączenia autobusowe z Lappeenrantą i z Mikkeli[8].
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W gminie działają dwie szkoły podstawowe – szkoła w Heituinlahti z klasami 1–6 oraz Szkoła im. Europaeusa w centrum Savitaipale z klasami 1–9[8]. W centrum Savitaipale znajduje się również szkoła średnia oraz centrum kształcenia dzieci i dorosłych[8].
Wspólnoty wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]- Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii – parafia Taipale[27]
- Fiński Kościół Prawosławny – parafia prawosławna w Lappeenrancie[28]
Ludzie związani z Savitaipale
[edytuj | edytuj kod]- Alatalo, Toimi (1929–2014) – biegacz narciarski, złoty medalista olimpijski.
- Europaeus, David Emmanuel Daniel (1820–1884) – językoznawca i etnolog, uważany za pioniera onomastyki
- Hietamies, Mirja (1931–2013) – biegaczka narciarska, dwukrotna medalistka olimpijska
- Kyllönen, Matti (ur. 1949) – dziennikarz i komentator sportowy
- Myyrä, Jonni (1892–1955) – lekkoatleta oszczepnik, dwukrotny mistrz olimpijski
- Niemi, Matti (ur. 1958) – profesor prawa cywilnego
- Rautio, Väinö (1894–1974) – malarz pejzażysta i portrecista
- Savikurki, Viljo (1905–1975) – rzeźbiarz
- Tikkanen, Päivi (ur. 1960) – biegaczka długodystansowa
- Tikka, Taneli (ur. 1978) – prezes państwowej firmy Valtion kehitysyhtiö Vake Oy
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Maanmittauslaitos: SUOMEN PINTA-ALA KUNNITTAIN 1.1.2020. 2020-01-01. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ a b Tilastokeskus: Preliminary population structure by area, 2023M01*-2023M05*. [w:] Statistics Finland's PX-Web databases [on-line]. [dostęp 2023-08-24]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Savitaipale: Historiaa. [dostęp 2023-08-26]. (fiń.).
- ↑ Czesław Kudzinowski: Słownik fińsko-polski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1988, s. 997. ISBN 83-232-0052-1.
- ↑ Kuntavaalit 2021: Savitaipale. [w:] tulospalvelu.vaalit.fi [on-line]. [dostęp 2021-11-14]. (fiń.).
- ↑ Savitaipaleen lumo toi Johanna Mäkelän kotiin – Sosiaalinen ja toimelias kunnanjohtaja ehti perehtyä yritysmaailmaan Floridassa asti, mutta kuntakenttä imaisi mukaansa. [w:] esaimaa.fi [on-line]. 2021-11-13. [dostęp 2021-11-14]. (fiń.).
- ↑ Savitaipale valitsi kunnanjohtajaksi aluetieteen huippuosaajan — tohtoriksi Kimmo Kainulainen väitteli kulttuuripääoman taloudellisesta merkityksestä. [w:] esaimaa.fi [on-line]. 2017-02-23. [dostęp 2020-09-21]. (fiń.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Welcome to Savitaipale. [w:] savitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (ang.).
- ↑ Kylät. [w:] savitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (fiń.).
- ↑ SAIMAA GEOPARK MEMBER MUNICIPALITIES. [w:] www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j Discover the hidden treasures of lake Saimaa!. [w:] www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20]. (ang.).
- ↑ Traces of the Ice Age – stone age man. [w:] www.visitsavitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20]. (ang.).
- ↑ Antti Lahelma: A Touch of Red. Archaeological and Ethnographic Approaches to Interpreting Finnish Rock Paintings. Helsinki: The Finnish Antiquarian Society, s. 262. [dostęp 2020-09-20].
- ↑ a b Museovirasto: Savitaipale. Kärnäkosken linnoitus. [w:] www.kyppi.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21]. (fiń.).
- ↑ Kärnäkosken linnoituksen historia. [w:] www.luontoon.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21]. (fiń.).
- ↑ Kyösti Väänänen: Europaeus, Peter Adolf (1753–1825). [w:] kansallisbiografia.fi [on-line]. 2000–10-11. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ Senni Timonen: Europaeus, David Emanuel Daniel (1820–1884). [w:] kansallisbiografia.fi [on-line]. 2001–02-28. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ Europaeus-museo. [w:] savitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (fiń.).
- ↑ Europaeus-muistomerkki. [w:] www.savitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (fiń.).
- ↑ a b Savitaipaleen seurakunta: Savitaipaleen seurakunta. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ Museovirasto: Savitaipale. Savitaipaleen tapuli. [w:] www.kyppi.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-22]. (fiń.).
- ↑ Savitaipaleen seurakunta: Kirkko. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ Savitaipale centre kettle terrain and rapakivi church. [w:] www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2023-08-26]. (ang.).
- ↑ Jaakko Ripatti: Viipurin hiippakunta, sota ja siirtoseurakunnat 1939-1949. [w:] www.kotimaa24.fi [on-line]. 2015-03-16. [dostęp 2020-09-20]. (fiń.).
- ↑ a b Tilastokeskus: Key figures on population by region, 1990-2022. [w:] Statistics Finland's PxWeb databases [on-line]. [dostęp 2023-08-24]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g Tilastokeskus: Kuntien avainluvut. [w:] www.stat.fi [on-line]. [dostęp 2021-11-14]. (fiń.).
- ↑ Savitaipaleen seurakunta: strona oficjalna. [dostęp 2020-09-22]. (fiń.).
- ↑ Lappeenrannan ortodoksinen seurakunta: strona oficjalna. [dostęp 2020-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-23)]. (fiń.).