Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Wnętrze kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej | |||||||||||||
Państwo | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Miejscowość | |||||||||||||
Adres | ul. Ojca Augustyna Kordeckiego 2 | ||||||||||||
Wyznanie | |||||||||||||
Kościół | |||||||||||||
Przedmioty szczególnego kultu | |||||||||||||
Cudowne wizerunki | |||||||||||||
| |||||||||||||
Położenie na mapie Częstochowy ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||||||||||||
![]() |
Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (również kaplica cudownego obrazu) – świątynia znajdująca się na Jasnej Górze, w Częstochowie pod opieką ojców paulinów. Najważniejsze i najbardziej uczęszczane sanktuarium maryjne w Polsce. Nazwa pochodzi od znajdującego się w kaplicy, uznawanego przez Kościół katolicki i prawosławny za cudowny, obrazu Matki Bożej Częstochowskiej.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Historia kaplicy Matki Boskiej rozpoczęła się w latach 1367–1372, kiedy to piastowski książę Władysław Opolczyk, za zgodą władz kościelnych, sprowadził z Węgier mnichów z Zakonu Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika (paulinów). 22 czerwca 1382 biskup krakowski wydał zgodę na przekazanie przez plebana Henryka Bielę paulinom drewnianej świątyni parafialnej na szczycie Jasnej Góry. 9 sierpnia 1382 został wydany dokument powołujący do życia cały konwent klasztorny wraz z dwiema wsiami w darze od Opolczyka. Prawdopodobnie w tym samym czasie książę oddał pod opiekę ojców paulinów obraz Matki Bożej Częstochowskiej, który znajduje się w tym samym miejscu od początku ich przybycia. Na potrzeby licznie przybywających pielgrzymów pod koniec XIV wieku, a według tradycji zakonnej w latach 1384–1391 została wzniesiona pierwotna kamienna świątynia fundacji Władysława Opolczyka. Była usytuowana od północnej strony dzisiejszej bazyliki i zbudowana z łamanego wapienia powszechnie występującego w okolicy. Zbudowana została na planie prostokąta. Pierwotnie surowa, bez ozdób, swoją prostotą i białym kolorem miała nawiązywać do idei zakonu paulinów. Nie przetrwała jednak do czasów obecnych. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 1976–1977 prowadzone w zespole jasnogórskim ujawniły istnienie fragmentów fundamentów i północnej ściany tej kaplicy. Przez całą historię klasztoru stosowano liczne zabiegi mające na celu zgromadzenie środków i ozdobienie świątyni i tak np. 23 września 1430 biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki ofiarowywał 40 dni odpustu dla wszystkich którzy zdecydują się na wspomaganie tego projektu.
Architektura i wyposażenie kaplicy
[edytuj | edytuj kod]Kaplica, podobnie jak bazylika jest budowlą orientowaną, zwróconą na wschód[1]. Składa się z trzech części, wznoszonych w różnych okresach[1]: prezbiterium, kaplicy Matki Bożej i tzw. przybudówki. Kaplica mierzy około 56 m długości i 16 m szerokości[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Kaplica_Cudownego_Obrazu_-_nawa_g%C5%82%C3%B3wna.jpg/200px-Kaplica_Cudownego_Obrazu_-_nawa_g%C5%82%C3%B3wna.jpg)
Prezbiterium
[edytuj | edytuj kod]Jest to najstarsza część kaplicy Matki Bożej wybudowana na planie prostokąta. Prezbiterium (przestrzeń do kraty) jest przekryte sklepieniem sieciowym[3]. Po pożarze bazyliki 16 lipca 1690 prezbiterium zostało silnie okopcone[3].
Ściany i sklepienie pokrywa dekoracja malarska pochodząca z różnych okresów stylowych[1]. Malowidła na ścianie północnej, datowane są na przełom XV i XVI wieku, wykonane najprawdopodobniej przez Tomasza Dolabellę, przedstawiają sceny Zwiastowania i przygotowania ucieczki do Egiptu[1]. Pozostałe kompozycje są manierystyczne, pochodzące z około 1609[1]. Są to postacie ośmiu aniołów na sklepieniu, sceny Bożego Narodzenia i pokłonu mędrców ze Wschodu na ścianie wschodniej (za ołtarzem) oraz sceny Ofiarowania Jezusa w świątyni i adoracji Maryi z Dzieciątkiem na ścianie południowej[4].
Prezbiterium wyposażone jest w przejście do zakrystii oraz dwa ostrołukowe okna wychodzące w kierunku północnym (na wirydarz).
Ołtarz główny
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
2 marca 1645 definitorium zatwierdziło budowę srebrnego ołtarza w kaplicy, a 11 maja 1645 odbyła się narada, której przewodniczył prowincjał o. Mikołaj Staszewski OSPPE[5]. Wówczas zapadła decyzja dotycząca projektu ołtarza. Ołtarz jest wykonany z drewna, pokryty okładziną z hebanu, ufundowany w 1650 przez kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego według projektu nieznanego bliżej paulina z jasnogórskiego konwentu, dodatkowo zdobiony (głównie figurami) ze srebra ufundowanymi przez Zygmunta III Wazę[5]. W jego centralnym miejscu znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej. W ołtarz wmontowano ruchomą trybowaną, pozłacaną zasuwę z 1723 przedstawiającą Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Jej obramowanie (bordiura) jest starsze i pochodzi z 1673, wykonane zostało przez złotnika Jana Lemana z fundacji Działyńskich. Uroczystość poświęcenia ołtarza odbyła się w święto narodzenia Najświętszej Maryi Panny, 8 września 1650, gromadząc około 40 tysięcy wiernych[5]. Uroczyste przeniesienie obrazu odbyło się w obecności prymasa Polski Macieja Łubieńskiego oraz pięciu biskupów, hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego, przy udziale kapeli jasnogórskiej[5].
Srebrne ozdoby ołtarza wykonał złotnik pomorski Johann Christian Bierpfaff. Mensa ołtarzowa została ufundowana przez Jerzego Ossolińskiego, natomiast XVIII wieczne antepedium, osłaniające przednią część mensy ołtarzowej, jest nieznanego autorstwa[1].
Na ołtarzu znajdują się dwa insygnia władzy królewskiej – berło i jabłko, podarowane przez kobiety polskie 3 maja 1926, wykonane w tym samym roku w warszawskiej firmie Bracia Łopieńscy. Po prawej stronie cudownego Obrazu znajdują się trzy złote róże, dar papieży: św. Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Ponadto dar papieża-Polaka z 1982 – złote serce z napisem „Totus Tuus”. W bocznych wnękach ołtarza (na dole prostokątnych, na górze półkolistych) znajdują się figury świętych: Pawła Pierwszego Pustelnika oraz patrona Litwy – św. Kazimierza. Po lewej stronie cudownego Obrazu wisi srebrna, przeszklona szkatuła, w której złożono przestrzelony i zakrwawiony pas sutanny Jana Pawła II, który miał na sobie w czasie zamachu na jego życie 13 maja 1981. Jan Paweł II przekazał go 19 czerwca 1983 jako wotum wdzięczności za cudowne ocalenie. Początkowo pas był przechowywany w zamknięciu, zgodnie z życzeniem papieża, aby nie pokazywać go publicznie. Od 2004, za zgodą Jana Pawła II, pas sutanny zawisł na ołtarzu.
Kaplica Matki Bożej
[edytuj | edytuj kod]Kaplicę od prezbiterium oddziela żelazna krata fundowana około 1644 przez Macieja Łubieńskiego, wykonana w Gdańsku[6]. W 1910 uzupełniono ją przez nadbudowę górnej części, wykonanej przez Stefana Szyllera po kradzieży koron i sukienki Matki Bożej[3].
Kaplica Matki Bożej jest trójnawową budowlą z lat 1641–1642, pochodzącą z okresu baroku, ufundowaną przez braci Łubieńskich, z charakterystycznymi emporami (piętrowymi bocznymi nawami), na miejscu istniejącego wcześniej gotyckiego klasztoru paulinów[3]. Wtedy to za pozwoleniem biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika rozebrano dwa boczne ołtarze i 7 kwietnia 1641 prowincjał paulinów, o. Paulin Kłodawski OSPPE położył kamień węgielny pod budowę kaplicy[3]. Koszt budowy oszacowano na 40 tys. florenów[3]. Kaplica nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Sklepienia naw bocznych i podłucza arkad zdobią renesansowe listwowe sztukaterie z motywami astragalu (głowic jońskich), jak również dekoracje tzw. typu lubelskiego[3]. Sklepienie nawy głównej natomiast zdobią malowane medaliony w kolebce nawy, na chórze muzycznym i podłuczach empor, przedstawiające półpostacie apostołów i polskich świętych, autorstwa Karola Dankwarta (koniec XVII wieku)[7]. W 1882 przemalowali je Jan i Wandalin Strzałeccy. Wśród arabeskowej sztukaterii trzech przęseł sklepienia znajdują się malowidła o kształtach elipsy, kwadratu zaokrąglonego w narożach lub też gruszki[7]. W przęśle od ściany łuku tęczowego poczynając przedstawieni są: św. Piotr, św. Paweł, św. Jan Apostoł oraz św. Juda Tadeusz[7]. W lunetach okien tego przęsła ukazani są: św. Kazimierz Królewicz i św. Stanisław Kostka[7]. Na gurcie dzielącym pierwsze i drugie przęsło w podniebiach okien przęsła od kraty umieszczono wizerunki św. Jadwigi Śląskiej, św. Wojciecha, św. Stanisława ze Szczepanowa i św. Kingi[7]. Kolejne, drugie przęsło wypełniają przedstawienia: św. Andrzeja, św. Filipa oraz św. Bartłomieja[7]. Pośrodku sklepienia przedstawiono na obłokach siedzącą Matkę Bożą z Dzieciątkiem[7]. W lunetach środkowego przęsła przedstawiono św. Antoniego Padewskiego i św. Jacka Odrowąża[7]. Wśród sztukaterii, na drugim gurcie znajduje się monogram Maryi, a po obu jego stronach bł. Salomea, św. Maciej, bł. Wincenty Kadłubek i bł. Jolanta[7]. Ostatnie trzecie przęsło sklepienia zapełniają postacie: św. Mateusza, św. Jakuba Młodszego, św. Rocha i św. Tomasza[7]. W obu lunetach okiennych trzeciego przęsła znajdują się medaliony z wizerunkami św. Jakuba Starszego i św. Jana Kantego[7]. Nawy boczne nakrywa sklepienie krzyżowe.
W emporach, po obu stronach nawy głównej umieszczone są medaliony: jedna grupa o tematach symbolicznych i alegorycznych, a druga przedstawia ewangelistów i świętych związanych z zakonem paulińskim[8].
Na ścianie wschodniej nad kratą rozpięty jest duży obraz olejny na płótnie, prawdopodobnie dzieło paulina o. Felicjana Ratyńskiego, przedstawiający Ucieczkę Szwedów spod twierdzy częstochowskiej (1656 lub 1657) o wymiarach (745 × 750) cm, w przewężeniu 280 cm[7]. Powyżej umieszczono malowidło olejne na płótnie ukazujące Matkę Bożą pogromczynię herezji (1656) o wymiarach (750 × 400) cm, które wypełnia 1/3 ściany łuku tęczowego[7]. Na przeciwległej ścianie, nad chórem na zachodniej półkolistej ścianie kaplicy znajduje się obraz olejny na płótnie ze sceną Zwiastowania (1644) o wymiarach (750 × 400) cm[7].
W kaplicy umieszczono sześć ołtarzy[9]. W prawej nawie na ścianie wschodniej znajduje się ołtarz Jezusa ukrzyżowanego (XVII wiek) z krucyfiksem późnogotyckim, datowanym na koniec XV wieku, a pochodzącym przypuszczalnie z kręgu pracowni Wita Stwosza[9]. W tle krzyża umieszczono srebrną blachę z wyobrażeniem męki pańskiej, wykonaną w latach 1764–1765 przez złotnika Jana Szabla[9]. W lewej nawie na ścianie wschodniej zbudowano w 1759 ołtarz Matki Boskiej Bolesnej z XV wieczną gotycką rzeźbą Piety[9]. W oknie za ołtarzem wbudowano witraż przedstawiający tajemnice różańcowe, wykonany w 1951 według projektu Wojciechowskiego[9]. Pozostałe cztery ołtarze umieszczono przy filarach. Najbliżej kraty znajdują się ołtarze, z lewej ołtarz ofiarowania Matki Bożej i z prawej narodzenia Matki Bożej, ufundowane przez o. Konstantego Moszyńskiego OSPPE w 1722. Dwa pozostałe ołtarze bliżej głównego portalu wejściowego ukazują sceny z obrazami malowanymi przez Leszka Krzemińskiego w 1966, a przedstawiającymi nawiedzenie św. Elżbiety (przy filarze lewym) i zwiastowanie (przy filarze prawym)[9].
Po prawej stronie kaplicy zbudowano ambonę (połowa XVII wieku) ozdobioną płaskorzeźbami o tematyce maryjnej[10].
Nad nawami bocznymi kaplicy mieszczą się empory otwarte do nawy głównej arkadami[10]. Sklepienie prawej empory zdobią sztukaterie regencyjne (około 1756)[10]. W emporze lewej nakrytej zdobionym sklepieniem znajdują się późnobarokowe XVIII wieczne stalle o bogatej dekoracji snycerskiej[10]. Na chórze zbudowanym w pierwszej połowie XVIII wieku umieszczono organy pochodzące z 1936[10]. W 1964 przeprowadzono marmoryzację ścian kaplicy oraz zamontowano srebrną siateczkę na wota (m.in. plakietki Matki Bożej, medaliki, różańce, kule rehabilitacyjne)[10]. Pilastry są inkrustowane jaśniejszym marmurem[3].
Do barokowej części kaplicy prowadzą trzy manierystyczne portale z czarnego marmuru dębnickiego i alabastru, które przypuszczalnie zaprojektował Giovanni Battista Gisleni (XVII wiek)[3]. Najokazalszy jest portal główny (środkowy) fundowany przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika, wzbogacony elementami z różowego marmuru paczółtowickiego i alabastrowymi płaskorzeźbami, wśród których w zwieńczeniu umieszczono wyobrażenie Matki Bożej z Dzieciątkiem[11].
Przybudówka
[edytuj | edytuj kod]Trzecia, najmłodsza część kaplicy zwana „przybudówką” lub atrium powstała w latach 1929–1933 z istniejącego wcześniej piętrowego renesansowego krużganka klasztornego, po wzmocnieniu ścian z sześcioma oknami i nakryciu ich latarnią oraz świetlikiem (dzisiaj znajdują się tam witraże z lat 80. XX wieku) oświetlającymi wnętrze przybudówki, według projektu architekta Adolfa Szyszko-Bohusza[10]. Tworzy je obejście wydzielone filarami od partii centralnej, do której na górze otwierają się galerie[10]. Zakonnicy przechodzili tędy na modlitwy do chóru zakonnego, który znajdował się na piętrze, pomiędzy kaplicą a bazyliką[3]. Do krużganka wchodziło się przez Salę Rycerską, która była pomieszczeniem klauzurowym[3]. Tamtędy intradziści przechodzili na lewą emporę kaplicy, gdzie do dziś grane się fanfary[3]. Znajdują się tam rokokowe stalle, które służą zakonnikom do odprawiania nabożeństwa zwanego „klęczkami”, czyli litanii loretańskiej śpiewanej po łacinie[3]. Przechodziło się tam również na prawą emporę kaplicy, a stamtąd do chóru zakonnego, który został rozebrany w latach 50. XX wieku[12]. Dziś w tym miejscu znajduje się kaplica adoracji Najświętszego Sakramentu, utworzona w 1998[12]. Wykonano w niej marmurowy ołtarz wystawienia, a na nim umieszczono monstrancję z hostią. Nad ołtarzem, na ścianie umieszczono obraz Jezusa Miłosiernego namalowany przez Krystynę Kwiatkowską. Kaplica jest udostępniona dla pielgrzymów, którzy adorują Chrystusa w Najświętszym Sakramencie w godzinach 6:00-21:00[12].
Dawniej do kaplicy prowadziło z zewnątrz tylko jedno wejście[3]. Obecnie są trzy portale, a fasada zachodnia kaplicy nakryta jest pseudorenesansową attyką[3]. Na ścianie północnej we wnęce umieszczono urnę z prochami sześciokrotnego przeora Jasnej Góry o. Augustyna Kordeckiego OSPPE, dowódcy obrony przed Szwedami w 1655. Na ścianie tej wiszą dwa obrazy przedstawiające Lata dziecięce Chrystusa i Ofiarowanie Chrystusa w świątyni (XVII wiek)[11].
Na ścianach wokoło umieszczono czternaście obrazów drogi krzyżowej, odnowionych w 1872 przez malarza Mateusza Mączyńskiego[11]. Na filarach znajduje się wiele tablic kombatanckich, upamiętniających walczących żołnierzy o niepodległość Polski (głównie w czasie II wojny światowej)[11]. Na górze, na balustradzie galerii umieszczono kopię obrazu Jana Matejki, przedstawiającą lwowskie śluby Jana Kazimierza z 1 kwietnia 1656[11].
Z przybudówki w ścianie południowej znajduje się wejście do bazyliki, a na przeciwległej ścianie (północnej) na korytarz mieszczący się w przyziemiu skrzydła południowego klasztoru[11].
Na górnej kondygnacji przybudówki umieszczono 8 września 2001 na ścianach 17 obrazów o wymiarach (185 × 234) cm oraz jeden (185 × 234) cm artysty Jerzego Dudy-Gracza malowanych w latach 2000–2001 tzw. Golgoty jasnogórskiej[13][14].
W kaplicy znajduje się kilka epitafiów (w II i III części). 3 maja 2012 na ścianie przed wejściem do kaplicy Matki Bożej odsłonięto epitafium smoleńskie, upamiętniające ofiary katastrofy polskiego samolotu Tu-154 w Smoleńsku i zbrodni katyńskiej, w formie tablicy o wymiarach (4,5 × 2) m[15].
Pochowani w krypcie i kaplicy Matki Bożej
[edytuj | edytuj kod]Kaplica Matki Bożej i jej krypta jest ponadto miejscem pochówku. W XVII wiecznej krypcie, w podziemiach kaplicy Matki Bożej, w niszach wykutych w skale, w 36 wnękach grobowych chowani byli zakonnicy paulińscy. Ich kości złożono we wspólnym grobie 13 października 1836. Na ścianie przed wejściem do krypty umieszczono tablicę z wykazem aktualnie tam pochowanych. W krypcie spoczywa m.in. czterech przeorów i trzech generałów. Ostatnim w niej pochowanym jest przeor o. Klemens Izdebski, zmarły w 1967. Tradycyjnie w listopadzie krypta jest otwierana i udostępniona dla pielgrzymów. Od lat 60. XX wieku zmarli zakonnicy chowani są na pobliskim cmentarzu św. Rocha. Poza tym w kaplicy Matki Bożej znajduje się kilka innych XVII wiecznych nagrobków. Spoczywają tam[16]:
- Jan Klemens Branicki (†1657) – podkomorzy krakowski, starosta bocheński i wielicki
- Zygmunt Grudziński (1620–1640)[10]
- o. Augustyn Kordecki (1603–1673) – wielokrotny przeor i obrońca jasnogórskiej twierdzy przed Szwedami
- ks. Stanisław Krajewski (†1694) – kustosz katedry łowickiej
- Wojciech Kazimierz Męciński (†1669) – podkomorzy wieluński[11]
- Stanisław Warszycki (1599–1681) – wojewoda mazowiecki i kasztelan krakowski
- Helena Wiśniowiecka Warszycka (†1660) – kasztelanowa krakowska
W krypcie natomiast pochowano 36 osób[16]:
![]()
|
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 30.
- ↑ Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (mapa) [online], pl.mapy.cz [dostęp 2016-03-08] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Jan Stanisław Rudziński , Skarby Jasnej Góry. Kaplica Matki Bożej, [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry [online], jasnagora.com [zarchiwizowane z adresu 2019-06-20] .
- ↑ Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 31.
- ↑ a b c d Jan Golonka , Zabytki Jasnej Góry. Fundacja ołtarza w Kaplicy Matki Bożej, [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry [online], jasnagora.com [zarchiwizowane z adresu 2019-06-20] .
- ↑ Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 34.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Jan Golonka , Zabytki Jasnej Góry. Dekoracja malarska Kaplicy z XVII w. (1), [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry, jasnagora.com, 1989 [zarchiwizowane z adresu 2019-06-20] .
- ↑ Jan Golonka , Zabytki Jasnej Góry. Dekoracja malarska Kaplicy z XVII w. (2), [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry, jasnagora.com, 1989 [zarchiwizowane z adresu 2019-06-20] .
- ↑ a b c d e f Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 35.
- ↑ a b c d e f g h i Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 36.
- ↑ a b c d e f g Jaśkiewicz 1986 ↓, s. 37.
- ↑ a b c Jan Stanisław Rudziński , Skarby Jasnej Góry. Dawny chór zakonny, [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry [online], jasnagora.com [zarchiwizowane z adresu 2019-06-20] .
- ↑ Jerzy Duda Gracz , Ernest Bryll , Golgota Jasnogórska (Stacje – obrazy – Drogi krzyżowej), [w:] Jasna Góra. Biuro prasowe [online], jasnagora.com, 2001 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-04] .
- ↑ Jan Golonka , Zabytki Jasnej Góry. „Golgota Jasnogórska” J. Dudy Gracza, [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry [online], jasnagora.com, 2001 [zarchiwizowane z adresu 2023-04-06] .
- ↑ Odsłonięto Epitafium Smoleńskie [online], ekai.pl, 3 maja 2012 [zarchiwizowane z adresu 2012-05-08] .
- ↑ a b Stanisław Tomoń , Jasnogórska modlitwa za zmarłych, [w:] Biuro prasowe Jasnej Góry [online], jasnagora.com, 1 listopada 2013 [zarchiwizowane z adresu 2015-12-08] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jan Golonka , Jerzy Żmudziński , Kaplica Matki Bożej: Komnata Królowej Polski, Częstochowa: Wydawnictwo Paulinianum, 2002, ISBN 83-87055-59-X, OCLC 1019941344 .
- Aleksander Jaśkiewicz, Jasna Góra, wyd. 1, Warszawa: Sport i Turystyka, 1986 (Zwiedzamy zabytki i muzea), ISBN 83-217-2607-0, OCLC 246816903 .
- Magdalena Karbowska i inni, Miejsca święte. Częstochowa, t. 18, Warszawa: Mediaprofit, 2011 (Biblioteka Gazety Wyborczej), ISBN 978-83-61809-53-1, OCLC 888615999 .
- Zofia Rozanow , Ewa Smulikowska , Zabytki sztuki Jasnej Góry. Architektura. Rzeźba. Malarstwo, wyd. I, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2009, ISBN 978-83-85871-56-9, OCLC 693863053 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kamery online pokazujące wnętrze kaplicy [online], jasnagora.com [zarchiwizowane z adresu 2013-04-20] .
- Kaplica MB Częstochowskiej [online], polska-org.pl [dostęp 2019-07-09] .