Montana – Wikipedia, wolna encyklopedia
stan | |||||
41. stan od 8 listopada 1889 | |||||
![]() Zorza polarna w Montanie (maj 2024) | |||||
| |||||
Dewiza: Złoto i srebro (Oro y plata) | |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Stolica | |||||
Kod ISO 3166-2 | US-MT | ||||
Gubernator | |||||
Powierzchnia | 380 831 km²[1] | ||||
Populacja (2022) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość | 2,98 os./km² | ||||
Strefa czasowa | |||||
Języki urzędowe | |||||
Położenie na mapie USA![]() | |||||
Strona internetowa |
Montana (ⓘwymowa:/mɒnˈtænə/) – stan w zachodniej części Stanów Zjednoczonych, przy granicy z Kanadą. W 2012 roku osiągnął 1 milion mieszkańców i jest jednym z najsłabiej zaludnionych. W Montanie jest ponad dwukrotnie więcej krów niż ludzi (dane z 2019)[3]. Z powierzchnią nieco większą od powierzchni Polski, jest czwartym co do wielkości stanem USA.
Nazwa prawdopodobnie pochodzi od hiszpańskiego słowa montaña, które znaczy „góra”. Chociaż Montana kojarzona jest przede wszystkim z położonymi na jej obszarze górami, około 60% terytorium stanu pokrywa preria, wchodząca w skład Wielkich Równin. Region nazywany jest „Stanem Skarbów” (Treasure State) ze względu na jego ogromne bogactwo mineralne[4], a także „Krainą lśniących gór” (Land of the Shining Mountains) i „Krainą wielkiego nieba” (Big Sky Country). Zróżnicowana gospodarka Montany historycznie bazuje na rolnictwie, górnictwie i przemyśle drzewnym. W XXI wieku na znaczeniu zyskały usługi, finanse, nieruchomości, czy turystyka. W Montanie znajduje się Park Narodowy Glacier oraz północny, niewielki fragment Parku Narodowego Yellowstone. Przez stan przechodzi wododział kontynentalny Ameryki[5].
Stan posiada najwyższy odsetek białych społeczności nielatynoskich i najniższy imigrantów (spoza USA), na Zachodzie Stanów Zjednoczonych. Ponadto w Montanie żyje 12 plemion indiańskich, skupionych w siedmiu rezerwatach[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Montana stała się integralną częścią Stanów Zjednoczonych 26 maja 1864. W 1889 r., kiedy stała się 41. stanem USA, słynęła z hodowli bydła i zaczęła wyłaniać się jako jeden z wiodących ośrodków wydobycia miedzi w kraju[4].
Montana była ostatnim silnym punktem oporu Indian przed kolonizatorami z Europy.
Montana była pierwszym stanem, który wybrał kobietę do Kongresu. Jeannette Rankin została wybrana w 1916, a następnie ponownie w 1940 i była jedynym członkiem Kongresu, który głosował przeciwko udziałowi USA w obu wojnach światowych[3].
Geografia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/St_Mary_Lake.jpg/249px-St_Mary_Lake.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Chief_Mountain.jpg/220px-Chief_Mountain.jpg)
Z powierzchnią równą 376 978 km², Montana jest czwartym co do wielkości stanem Stanów Zjednoczonych (po Alasce, Teksasie i Kalifornii). Montana graniczy od północy z kanadyjskimi prowincjami Kolumbia Brytyjska, Alberta oraz Saskatchewan, od wschodu z Dakotą Północną i Dakotą Południową, od południa z Wyoming, od południowego zachodu i zachodu z Idaho.
Na zachodzie stanu dominują wysokie, skaliste góry, stanowiące część wododziału kontynentalnego Ameryki, zaś na wschodzie rozległe równiny. Góry leżące w Montanie należą do Gór Skalistych, a właściwie ich północnej części (ang. Northern Rocky Mountains). Najwyższy szczyt na terenie stanu to Granite Peak (3901 m n.p.m.)[7]. Główne rzeki Montany to Missouri, Milk, Flathead i Yellowstone. Największym jeziorem jest Fort Peck Lake.
W Montanie znajduje się kilka rezerwatów indiańskich:
- Fort Peck Indian Reservation
- Northern Cheyenne Indian Reservation
- Crow Indian Reservation
- Rocky Boys Indian Reservation
- Blackfeet Indian Reservation
- Flathead Indian Reservation
Miasta
[edytuj | edytuj kod]![Mapa konturowa Montany](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/USA_Montana_location_map.svg/400px-USA_Montana_location_map.svg.png)
Na terenie stanu Montana znajduje się 128 miast (city lub town), w tym jedno o liczbie ludności przekraczającej 100 000, osiem powyżej 10 000 mieszkańców, a 57 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.)[8].
Lista miast zamieszkanych przez 500 lub więcej osób (2021 r.)[8]:
- Billings (117 445)
- Missoula (74 822)
- Great Falls (60 403)
- Bozeman (54 539)
- Butte (34 768)
- Helena (33 120)
- Kalispell (26 110)
- Belgrade (11 608)
- Anaconda (9491)
- Havre (9314)
- Whitefish (8492)
- Miles City (8397)
- Livingston (8386)
- Laurel (7180)
- Sidney (6197)
- Lewistown (6048)
- Columbia Falls (5545)
- Polson (5357)
- Hamilton (4905)
- Glendive (4871)
- Dillon (3976)
- Hardin (3685)
- Glasgow (3180)
- Shelby (3153)
- Cut Bank (3046)
- Deer Lodge (2935)
- Libby (2903)
- Wolf Point (2611)
- Conrad (2354)
- Red Lodge (2339)
- Ronan (2142)
- Manhattan (2128)
- Stevensville (2092)
- Colstrip (2052)
- Three Forks (1991)
- East Helena (1954)
- Townsend (1917)
- Columbus (1856)
- Malta (1847)
- Baker (1807)
- Roundup (1805)
- Choteau (1719)
- Big Timber (1673)
- Plentywood (1668)
- Forsyth (1591)
- Fort Benton (1511)
- Eureka (1433)
- Thompson Falls (1391)
- West Yellowstone (1269)
- Boulder (1214)
- Chinook (1175)
- Plains (1157)
- Harlowton (1089)
- White Sulphur Springs (1052)
- Whitehall (1039)
- Scobey (1024)
- Browning (1007)
- Ennis (972)
- Superior (884)
- Fairview (878)
- Philipsburg (847)
- Chester (840)
- Pinesdale (838)
- Troy (833)
- Darby (828)
- St. Ignatius (786)
- Poplar (773)
- Harlem (765)
- Fairfield (755)
- Culbertson (752)
- Sheridan (729)
- Bridger (689)
- Walkerville (643)
- Cascade (601)
- Joliet (599)
- Big Sandy (596)
- Circle (588)
- Hot Springs (587)
- Terry (566)
- Belt (519)
- Alberton (505)
Demografia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Montana_population_map.png/220px-Montana_population_map.png)
Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Montana liczy 1 084 225 mieszkańców, co oznacza wzrost o 94 810 (9,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Przyrost ludności jest powyżej średniej krajowej, która wynosi 7,4%[9]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,3% populacji, 21,3% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 19,6% to osoby mające 65 i więcej lat. 49,4% ludności stanu stanowią kobiety[2].
W latach 2013–2022 Montana odnotowała migrację netto ok. 123 tys. osób[10]. Według szacunków federalnej agencji demograficznej z 1 lipca 2023 r. Montana miała 1 132 800 mieszkańców. Jest to wzrost o 48,6 tys. mieszkańców od 2020 roku, a większość wzrostu było wynikiem migracji wewnętrznej (z innych stanów)[11].
Jest trzecim stanem USA, pod względem odsetka osób urodzonych w USA – jedynie 2,3% mieszkańców urodziło się poza granicami Stanów Zjednoczonych[12]. Odsetek białych społeczności nielatynoskich jest najwyższy na Zachodzie Stanów Zjednoczonych i wynosi 86%[13].
Język
[edytuj | edytuj kod]W użyciu są głównie: język angielski (95,35%), język hiszpański (1,35%) i język niemiecki (1,0%)[14].
Rasy i pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]Według danych z 2019 roku, 88,0% mieszkańców stanowiła ludność biała (85,8% nie licząc Latynosów), 6,3% to rdzenna ludność Ameryki, 3,4% miało rasę mieszaną, 0,8% to Azjaci, 0,7% to Afroamerykanie, 0,02% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 3,8% ludności stanu[15].
Największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego (23,9%), irlandzkiego (14,0%), angielskiego (10,8%) i norweskiego (8,3%). Obecne są także duże grupy (ponad 10 tys.) osób pochodzenia „amerykańskiego”, francuskiego, europejskiego (nieokreślonego), włoskiego, szwedzkiego, szkockiego, meksykańskiego, polskiego, holenderskiego, szkocko–irlandzkiego, skandynawskiego i duńskiego[16].
Religia
[edytuj | edytuj kod]Dane z 2014 r.[17]:
- chrześcijaństwo – 65%:
- ewangelikalni – 28% (gł. baptyści, luteranie i zielonoświątkowcy),
- katolicy – 17%,
- protestanci głównego nurtu – 14% (gł. metodyści i luteranie),
- mormoni – 4%,
- pozostali – 2% (gł. świadkowie Jehowy i prawosławni),
- brak religii – 30% (w tym: 5% agnostycy i 4% ateiści),
- religie Indian – 2%,
- pozostałe religie – 3% (w tym: buddyści, żydzi, bahaiści, unitarianie uniwersaliści i muzułmanie[18]).
Północny obszar wzdłuż granicy z Kanadą został zasiedlony przez niemieckich huterytów. Pozostało kilkadziesiąt ich społeczności, w których powszechnie mówi się po niemiecku[4].
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W 2024 r. wartość gospodarki (PKB) Montany wyniosła 57,3 mld USD, co oznaczało wzrost o 2,6% w porównaniu z rokiem 2023. Trzy największe sektory, to: nieruchomości, opieka zdrowotna i pomoc społeczna, oraz usługi profesjonalne, naukowe i techniczne. Sektory te mają największy wkład w PKB Montany (łącznie 37,7%). Na następnych miejscach plasują się: handel, budownictwo, turystyka, finanse, transport, produkcja i górnictwo. Sektory opieki zdrowotnej i pomocy społecznej, handlu detalicznego, oraz turystyki odpowiadały za 44,1% zatrudnienia w stanie[19]. Kiedy górnictwo skurczyło się po recesji w 2008 r., na znaczeniu zyskała produkcja[20].
Stopa bezrobocia w marcu 2022 spadła do rekordowo niskiego poziomu 2,3%, co było czwartym najniższym wynikiem w USA[21]. W 2024 roku stopa bezrobocia wzrosła do 3,7%[19].
Dawna odkrywkowa kopalnia miedzi jest obecnie jedną z atrakcji turystycznych. Obok parków narodowych, turystów przyciąga także Szlak Dinozaurów Montany, który obejmuje liczne muzea[22].
Do największych pracodawców należą (dane z 2024): ośrodki medyczne (gł. Logan Health, Billings Clinic i Bozeman Health), sieci supermarketów Albertsons i Walmart, University of Montana, sklepy Costco i bank Glacier Bancorp[19].
Rolnictwo
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Amer0177_%289715933443%29.jpg/220px-Amer0177_%289715933443%29.jpg)
Rolnictwo jest ważnym sektorem i siłą napędową gospodarki Montany od początku XIX wieku i nadal stanowi znaczną część wkładu do PKB Montany[20].
Bydło i pszenica pozostają głównymi towarami Montany i razem stanowią trzy czwarte wpływów gotówkowych Montany z rolnictwa. Montana zajmuje pierwsze miejsce w kraju pod względem produkcji soczewicy i certyfikowanej ekologicznej pszenicy oraz drugie lub trzecie (w zależności od roku) miejsce w kategorii pszenicy jarej, durum, jęczmienia, siemienia lnianego i krokosza barwierskiego. Montana plasuje się również w pierwszej dziesiątce stanów pod względem produkcji miodu, cieląt wołowych, pszenicy ozimej, siana z lucerny, fasoli garbanzo, owiec i jagniąt, oraz buraków cukrowych[23].
Zasoby
[edytuj | edytuj kod]Montana znana jest z obfitych zasobów naturalnych i mineralnych, w tym węgla (30% zasobów USA), miedzi, złota, manganu, szafiru, srebra, ołowiu, ropy i cynku[3].
Informacje dodatkowe
[edytuj | edytuj kod]- W Montanie występuje największa w Stanach Zjednoczonych populacja niedźwiedzi grizzly.
- Symbole Montany:
- Gatunek drzew: sosna
- Gatunek zwierząt: niedźwiedź grizzly
- Gatunek ptaków: skowronek
- Gatunek ryb: pstrąg
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ State Area Measurements and Internal Point Coordinates. U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-16)]. (ang.).
- ↑ a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Montana [online], www.census.gov [dostęp 2023-01-11] [zarchiwizowane z adresu 2023-03-20] (ang.).
- ↑ a b c Lauren Favre , 10 Things to Know About Montana [online], US News, 2019 [dostęp 2021-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-23] .
- ↑ a b c Montana, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2021-03-21] (ang.).
- ↑ Continental Divide, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2018-01-18] (ang.).
- ↑ JoVonne Wagner , Legislature’s Indigenous caucus works to keep Native issues at forefront [online], Montana Free Press, 15 marca 2023 [dostęp 2024-07-27] (ang.).
- ↑ Granite Peak [online], Geographic Names Information System (GNIS) [dostęp 2019-11-23] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-13] (ang.).
- ↑ a b c City and Town Population Totals: 2020-2021. U.S. Census Bureau. [dostęp 2023-04-22]. (ang.).
- ↑ Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020 [online], 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2023-01-11] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-26] .
- ↑ Montana's Changing Demographics: 2024 Update [online], Montana State Legislature [dostęp 2024-07-27] (ang.).
- ↑ Eric Dietrich , Montana population growth slows [online], Montana Free Press, 2 stycznia 2024 [dostęp 2024-07-27] (ang.).
- ↑ Roddy Cons , What are the states with the highest and lowest immigration rates in the USA? [online], AS USA, 13 lipca 2024 [dostęp 2024-07-27] (ang.).
- ↑ United States - White alone, not Hispanic or Latino, percent by State [online], www.indexmundi.com [dostęp 2024-07-27] .
- ↑ Data Center Results [online], apps.mla.org [dostęp 2019-01-26] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-08] .
- ↑ 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP05) [online], data.census.gov [dostęp 2021-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2021-07-26] .
- ↑ 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP02) [online], data.census.gov [dostęp 2021-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2021-07-26] .
- ↑ Adults in Montana. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-16)].
- ↑ State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-17)].
- ↑ a b c IBISWorld - Montana Economic Overview [online], www.ibisworld.com [dostęp 2024-08-02] (ang.).
- ↑ a b Montana's biggest industry is not wheat [online], Montana Beyond, 4 października 2023 [dostęp 2024-08-02] (ang.).
- ↑ Montana’s Economy 7th Strongest in Nation With Robust Growth in 2021 [online], news.mt.gov [dostęp 2024-07-27] (ang.).
- ↑ Ben Luthi , Kelsey J. Lawrence , 23 Top Things to Do in Montana in 2024 [online], US News [dostęp 2024-08-02] (ang.).
- ↑ Montana Department of Agriculture [online], NASDA [dostęp 2021-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-18] (ang.).