Przypadek zależny – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przypadek zależny (łac. casus obliquus, dosł. „przypadek zgięty, skośny”, w standardzie glosowania oznaczany jako OBL[1]) – przypadek, który służy do wyrażania funkcji określnika – czyli funkcji innej niż podmiot – w zdaniu[2]. Przypadki zależne często kontrastują z przypadkiem niezależnym (nieoznaczonym przy pomocy dystynktywnej końcówki fleksyjnej) – mianownikiem (np. pol. człowiek – człowieka – człowiekowi – człowieka – człowiekiem – człowieku) lub absolutywem – część języków jednak posiada specjalne końcówki mianownikowe (np. łacina[3] , litewski[4] czy galijski[5]) lub absolutywne, np. inuktitut[6]. W języku polskim przypadkami zależnymi są dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik i miejscownik[7].
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]Języki romańskie
[edytuj | edytuj kod]W językach romańskich łacińska fleksja imienna uległa znacznemu uproszczeniu, ostatecznie wyróżniając tylko mianownik i przypadek zależny[8]. System ten utrzymał się do dziś w językach wschodnioromańskich (arumuński, istrorumuński, meglenicki, rumuński)[9] oraz w niektórych dialektach franko-prowansalskich[10][11], a ponadto jest poświadczony historycznie także we francuskim[12] i oksytańskim[13]. Formy mianownikowe i zależne w językach romańskich charakteryzują się znaczną homofonią[14].
Język | Rumuński | Franko-prowansalski (Valais) | Starofrancuski | Starooksytański | ||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba | pojedyncza | mnoga | pojedyncza | mnoga | pojedyncza | mnoga | pojedyncza | mnoga | ||||||||
Rodzaj | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński | męski | żeński |
Mianownik | un domn domnul | o casă casa | niște domni domnii | niște case casele | [ɔ̃ maˈtɔŋ] [lɤ maˈtɔŋ] | [ɔn ˈd͡zœʊ] [lɤ ˈd͡zœʊ] | [ɔn maˈtɔŋ] [lɛ maˈtɔŋ] | [ɔn ˈd͡zœʊ] [lɛ ˈd͡zœʊ] | un veisins li veisins | une citez la citez | veisin li veisin | citez les citez | un jorns lo jorns | una domna la domna | jorn li jorn | domnas las domnas |
Przypadek zależny | unui domn domnului | unei case casei | unor domni domnilor | unor case caselor | [ɔ̃ maˈtɔŋ] [lɔ maˈtɔŋ] | [ɔn ˈd͡zœʊ] [la ˈd͡zœʊ] | [ɔn maˈtɔŋ] [lɛ maˈtɔŋ] | [ɔn ˈd͡zœʊ] [lɛ ˈd͡zœʊ] | un veisin le veisin | une cité la cité | veisins les veisins | citez les citez | un jorn lo jorn | una domna la domna | jorns los jorns | domnas las domnas |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ LGR ↓, s. 9.
- ↑ Crystal 2008 ↓, s. 337.
- ↑ Bennett 1918 ↓.
- ↑ Ramonienė i in. 2018 ↓, s. 26.
- ↑ Eska 2008 ↓, s. 174.
- ↑ Crystal 2008 ↓, s. 2.
- ↑ Nagórko 2010 ↓, s. 292–295.
- ↑ Sornicola 2013 ↓, s. 32–34.
- ↑ Maiden 2016 ↓, s. 100–101.
- ↑ Kristol 2013 ↓.
- ↑ Kristol 2016 ↓, s. 355–357.
- ↑ Sornicola 2013 ↓, s. 18.
- ↑ Paden 2021 ↓, s. 69.
- ↑ Maiden 2013 ↓, s. 162.
Źródła
[edytuj | edytuj kod]- Charles E. Bennett , New Latin Grammar, Ithaca, New York 1918 [dostęp 2023-01-24] .
- Bernard Comrie , Martin Haspelmath , Balthasar Bickel , The Leipzig Glossing Rules: Conventions for interlinear morpheme-by-morpheme glosses [online], Committee of Editors of Linguistics Journals, 31 maja 2015 [dostęp 2023-01-24] .
- David Crystal , Dictionary of Linguistics and Phonetics, Hoboken: Wiley, 2008, ISBN 978-1405152969 .
- Joseph F. Eska , Continental Celtic, [w:] Roger D. Woodland (red.), The Ancient Languages of Europe, Cambridge: Cambridge University Press, 2008, s. 165–188, ISBN 978-0-521-68495-8 .
- Andres Kristol , Le francoprovençal, laboratoire des virtualités linguistiques de la Romania occidentale: le système bicasuel des parlers valaisans, „Actes del 26é Congrés de la lingüística i filologia romàniques”, Berlin: De Gruyter, 2013, s. 341–361 .
- Andres Kristol , Francoprovençal, [w:] Adam Ledgeway, Martin Maiden (red.), The Oxford Guide to the Romance Languages, Oksford: Oxford University Press, 2016, s. 350–362, ISBN 978-0199677108 .
- Martin Maiden , Morphological persistence, [w:] Martin Maiden, John Charles Smith, Adam Ledgeway (red.), The Cambridge History of The Romance Languages, Vol. 1: Structures, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 155–215, ISBN 978-0521800723 .
- Martin Maiden , Romanian, Istro-Romanian, Megleno-Romanian, and Aromanian, [w:] Adam Ledgeway, Martin Maiden (red.), The Oxford Guide to the Romance Languages, Oksford: Oxford University Press, 2016, s. 91–125, ISBN 978-0199677108 .
- Alicja Nagórko , Praktyczna gramatyka języka polskiego, Warszawa: PWN, 2010, ISBN 978-83-01-16092-0 .
- William D. Paden , An Introduction to Old Occitan, Nowy Jork: The Modern Language Association of America, 2021, ISBN 978-1-60329-054-8 .
- Meilutė Ramonienė i inni, Lithuanian: A Comprehensive Grammar, Milton Park Abington: Routledge, 2018, ISBN 978-1138063617 .
- Rosanna Sornicola , Romance linguistics and historical linguistics, [w:] Martin Maiden, John Charles Smith, Adam Ledgeway (red.), The Cambridge History of The Romance Languages, Vol. 1: Structures, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, s. 1–49, ISBN 978-0521800723 .