Pszonak – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Morfologia (pszonak drobnokwiatowy) | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj | pszonak | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Erysimum L. Sp. Pl. 660. 1753[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Western_Wallflower_%281293170455%29.jpg/220px-Western_Wallflower_%281293170455%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Erysimum_cheiri_gold_garden_flowers.jpg/220px-Erysimum_cheiri_gold_garden_flowers.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Western_wallflower_Erysimum_capitatum.jpg/220px-Western_wallflower_Erysimum_capitatum.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Erysimum_caboverdeanum.jpg/220px-Erysimum_caboverdeanum.jpg)
Pszonak (Erysimum L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych obejmujący co najmniej 271[4] gatunków roślin zasiedlających strefę umiarkowaną i ciepłą półkuli północnej[5][4]. Występują głównie w Europie i Azji, tylko kilka gatunków rośnie dziko w Ameryce Północnej[5]. W naturze spotykane zwykle na obszarach suchych i skalistych[6]. Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego eryso – uwalniać od czegoś, w tym wypadku choroby i ma związek ze zastosowaniami leczniczymi niektórych gatunków już w czasach starożytnych[7]. Niektóre gatunki, zwłaszcza lak pospolity (Erysimum cheiri, syn. Cheiranthus cheiri), są szeroko rozpowszechnione w uprawie. Walorem są barwne i pachnące, choć u laku pozbawione nektaru kwiaty[6].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Rośliny z tego rodzaju są szeroko rozpowszechnione na półkuli północnej, przy czym największe zróżnicowanie rodzaj osiąga w Europie i Azji[8]. Z Europy podawanych jest co najmniej 38 gatunków[6]. Na kontynencie północnoamerykańskim rośnie 19 gatunków[7]. Osiem gatunków rośnie w północnej Afryce i w Makaronezji[8]. Jako rośliny zawleczone pszonaki występują też w Australii i Ameryce Południowej[7]. W granicach Polski naturalnie występuje w zależności od ujęcia systematycznego od trzech do pięciu gatunków rodzimych, kilka innych przejściowo lub trwale dziczeje[9].
- Gatunki flory Polski[9]
- pszonak drobnokwiatowy Erysimum cheiranthoides L. – niejasny status we florze (być może antropofit)
- pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium L.
- pszonak obłączysty Erysimum repandum L. – efemerofit
- pszonak pannoński Erysimum odoratum Ehrh.
- pszonak pępawolistny Erysimum crepidifolium Rchb. – efemerofit
- pszonak siwy Erysimum diffusum Ehrh. – antropofit zadomowiony
- pszonak sztywny Erysimum marschallianum Andrz. ex M. Bieb. – antropofit zadomowiony
- pszonak Wittmanna Erysimum wittmannii Zaw.
Wymieniane z polskiej flory pszonak pieniński Erysimum pieninicum (Zap.) Pawł. i pszonak Wahlenberga Erysimum wahlenbergii (Asch. et Engl.) Borb.[9] uznawane są w bazach taksonomicznych za tożsame z pszonakiem węgierskim Erysimum hungaricum Zapał., z kolei pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium utożsamiany jest z pszonakiem pannońskim Erysimum odoratum[4].
-
pszonak drobnokwiatowy
E. cheiranthoides -
pszonak jastrzębcolistny
E. hieraciifolium -
pszonak obłączysty
E. repandum -
pszonak pannoński
E. odoratum -
pszonak pępawolistny
E. crepidifolium -
pszonak siwy
E. diffusum -
pszonak Wittmanna
E. wittmannii
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 1,2 m wysokości, u niektórych gatunków z drewniejącą dolną częścią pędów[6], rzadko krzewy[8]. Pędy pokryte są włoskami dwudzielnymi lub gwiazdkowatymi, przy czym jeśli są dwudzielne, to dwie części włoska skierowane są w przeciwne strony wzdłuż osi pędu[8]. Pędy prosto wzniesione lub podnoszące się, nierozgałęzione lub rozgałęziające się w części dolnej, czasem górnej[7].
- Liście
- Skrętoległe, łodygowe i czasem skupione w rozecie przyziemnej[7]. Zwykle zwężone u nasady[6], ogonkowe lub siedzące[7]. Blaszka całobrzega lub ząbkowata, czasem zatokowa, rzadko pierzasto silniej powcinana[7]. Często liście są nieco mięsiste[6].
- Kwiaty
- Promieniste, obupłciowe, zebrane w grona. Działki kielicha 4, prosto wzniesione, równowąskie lub lancetowate, boczne czasem z woreczkowatą ostrogą, owłosione. Płatki korony najczęściej żółte lub pomarańczowe, rzadziej białe, różowe lub fioletowe. W górnej części zaokrąglone, w dole z wyraźnym paznokciem i tu u nasady pręcików z miodnikami produkującymi nektar. Pręciki w liczbie 6, prosto wzniesione z pylnikami podłużnymi lub równowąskimi. Zalążnia górna, z wyraźną szyjką słupka[8][6]. Znamię główkowate[7].
- Owoc
- Łuszczyna, o licznych nasionach w każdej komorze ułożonych w jednym rzędzie[8].
Biologia
[edytuj | edytuj kod]Większość gatunków to rośliny dwuletnie, choć zdarzają się rośliny jednoroczne lub byliny, a nawet krzewy[8]. Rośliny obcopylne, zapylane przez owady, zwłaszcza pszczoły[6]. Większość gatunków jest trująca.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta)[2][10].
- Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Erysimeae Dumort., podplemię Erysiminae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj pszonak (Erysimum L.)[11].
- Erysimum absconditum O.E.Schulz
- Erysimum aciphyllum Boiss.
- Erysimum acrotonum Polatschek & Rech.f.
- Erysimum adcumbens (Boiss.) Polatschek
- Erysimum afghanicum Kitam.
- Erysimum aitchisonii O.E.Schulz
- Erysimum aksaricum Pavlov
- Erysimum alaicum Novopokr. ex Nikitina
- Erysimum altaicum C.A.Mey.
- Erysimum amasianum Hausskn. & Bornm.
- Erysimum ammophilum A.Heller
- Erysimum anceps Steven ex Ledeb.
- Erysimum andrzejowskianum DC.
- Erysimum apenninum Peccenini & Polatschek
- Erysimum arbuscula (Lowe) Snogerup
- Erysimum arenicola S.Watson
- Erysimum argyrocarpum N.Busch
- Erysimum arkansanum Nutt.
- Erysimum armeniacum (Sims) J.Gay
- Erysimum artwinense N.Busch
- Erysimum asperulum Boiss. & Heldr.
- Erysimum asperum (Nutt.) DC.
- Erysimum atticum Boiss.
- Erysimum aucherianum J.Gay
- Erysimum aureum M.Bieb. – pszonak złocisty
- Erysimum aurigeranum Jeanb. & Timb.-Lagr.
- Erysimum aznavourii Polatschek
- Erysimum babadagense Prima
- Erysimum babataghi Korsh.
- Erysimum baeticum (Heywood) Polatschek
- Erysimum bagcii Yıld.
- Erysimum bastetanum (Blanca & C.Morales) Lorite, Perfectti & J.M.Gómez
- Erysimum baytopiae Yıld.
- Erysimum belvederense Polatschek
- Erysimum benthamii Monnet
- Erysimum bicolor (Hornem.) DC.
- Erysimum boissieri Polatschek
- Erysimum bonannianum C.Presl
- Erysimum boreale (C.A.Mey. ex Rupr.) Trautv.
- Erysimum boryanum Boiss.
- Erysimum brevistylum Sommier & Levier
- Erysimum brulloi G.Ferro
- Erysimum bulgaricum (Velen.) Ančev & Polatschek
- Erysimum burnatii Vidal
- Erysimum caboverdeanum (A.Chev.) Sunding
- Erysimum caespitosum DC.
- Erysimum californicum Greene
- Erysimum callicarpum Lipsky
- Erysimum calycinum Griseb.
- Erysimum candicum Snogerup
- Erysimum canum (Piller & Mitterp.) Polatschek
- Erysimum capitatum (Douglas) Greene
- Erysimum carium Boiss.
- Erysimum carniolicum Doell.
- Erysimum caucasicum Trautv.
- Erysimum chazarjurti N.Busch
- Erysimum cheiranthoides L. – pszonak drobnokwiatowy
- Erysimum ×cheiri (L.) Crantz – lak pospolity
- Erysimum coarctatum Fernald
- Erysimum collinum (M.Bieb.) Andrz. ex DC.
- Erysimum collisparsum Jord.
- Erysimum commatum Pančić
- Erysimum concinnum Eastw.
- Erysimum confine Jord.
- Erysimum contractum Sommier & Levier
- Erysimum corinthium (Boiss.) Wettst.
- Erysimum crassicaule (Boiss.) Boiss.
- Erysimum crassipes Fisch. & C.A.Mey.
- Erysimum crassistylum C.Presl
- Erysimum crepidifolium Rchb. – pszonak pępawolistny
- Erysimum cretaceum (Trautv.) Schmalh.
- Erysimum creticum Boiss. & Heldr.
- Erysimum croaticum Polatschek
- Erysimum cuspidatum (M.Bieb.) DC.
- Erysimum cyaneum Popov
- Erysimum czernjajevi N.Busch
- Erysimum damirliense Moazzeni & Mahmoodi
- Erysimum deflexum Hook.f. & Thomson
- Erysimum degenianum Azn.
- Erysimum diffusum Ehrh. – pszonak siwy
- Erysimum dincii Yıld.
- Erysimum dirmilense Yıld. & Dinç
- Erysimum drenowskii Degen
- Erysimum duranii Yıld.
- Erysimum duriaei Boiss.
- Erysimum echinellum Hand.-Mazz.
- Erysimum eginense Hausskn. ex Bornm.
- Erysimum ehrendorferi Polatschek
- Erysimum elbrusense Boiss.
- Erysimum elymaiticum Mozaff.
- Erysimum erolii Yıld.
- Erysimum erosum O.E.Schulz
- Erysimum etnense Jord.
- Erysimum euphraticum Polatschek
- Erysimum evinense Polatschek
- Erysimum exaltatum Andrz. ex Besser
- Erysimum favargeri Polatschek
- Erysimum flavum (Georgi) Bobrov
- Erysimum forrestii (W.W.Sm.) Polatschek
- Erysimum franciscanum Rossbach
- Erysimum friedrichii Polatschek
- Erysimum frigidum Boiss. & Hausskn.
- Erysimum froehneri Polatschek
- Erysimum funiculosum Hook.f. & Thomson
- Erysimum geisleri Polatschek
- Erysimum gelidum Bunge
- Erysimum ghaznicum Cullen & Rech.f.
- Erysimum ghiesbreghtii Donn.Sm.
- Erysimum gladiiferum Boiss. & Hausskn.
- Erysimum graecum Boiss. & Heldr.
- Erysimum grandiflorum Desf.
- Erysimum griffithianum Boiss.
- Erysimum griffithii (Hook.f. & Thomson) Jafri
- Erysimum guneri Yıld.
- Erysimum gypsaceum Botch. & Vved.
- Erysimum hajastanicum Wissjul. & Bordz.
- Erysimum handel-mazzettii Polatschek
- Erysimum hedgeanum Al-Shehbaz
- Erysimum hezarense Moazzeni
- Erysimum hirschfeldioides Boiss. & Hausskn.
- Erysimum horizontale Candargy
- Erysimum huber-morathii Polatschek
- Erysimum hungaricum Zapał. – pszonak węgierski
- Erysimum ibericum (Adam) DC.
- Erysimum idae Polatschek
- Erysimum ikizdereense Yıld.
- Erysimum incanum Kunze
- Erysimum inconspicuum (S.Watson) MacMill.
- Erysimum inense N.Busch
- Erysimum insubricum Peccenini & Polatschek
- Erysimum insulare (Greene) Greene
- Erysimum iraqense Polatschek
- Erysimum ischnostylum Freyn & Sint.
- Erysimum jacquemoudii Yıld.
- Erysimum janchenii Fritsch
- Erysimum jugicola Jord.
- Erysimum kamelinii D.A.German
- Erysimum kartalkayaense Yıld.
- Erysimum kazachstanicum Botsch.
- Erysimum kerbabaevii Kurbanov & Gudkova
- Erysimum ketenoglui Yıld.
- Erysimum koelzii Polatschek & Rech.f.
- Erysimum korabense Kümmerle & Jáv.
- Erysimum kostkae Polatschek
- Erysimum kotschyanum J.Gay – pszonak Kotschy'ego
- Erysimum krendlii Polatschek
- Erysimum krynitzkii Bordz.
- Erysimum krynkense Lavrenko
- Erysimum kuemmerlei Jáv.
- Erysimum kurdicum Boiss. & Hausskn.
- Erysimum kykkoticum Hadjik. & Alziar
- Erysimum lagascae Rivas Goday & Bellot
- Erysimum lazistanicum (Rupr.) Lipsky
- Erysimum ledebourii D.A.German
- Erysimum leptophyllum (M.Bieb.) Andrz. ex DC.
- Erysimum leptostylum DC.
- Erysimum leucanthemum (Stephan ex Willd.) B.Fedtsch.
- Erysimum ligusticum Peccenini & Polatschek
- Erysimum lilacinum Steinb.
- Erysimum limprichtii O.E.Schulz
- Erysimum linariifolium Tausch
- Erysimum linifolium (Pers.) J.Gay
- Erysimum lycaonicum (Hand.-Mazz.) Hub.-Mor.
- Erysimum macilentum Bunge
- Erysimum macrospermum Cullen & Rech.f.
- Erysimum macrostigma Boiss.
- Erysimum maderense Polatschek
- Erysimum majellense Polatschek
- Erysimum maremmanum Peccenini & Polatschek
- Erysimum marschallianum Andrz. ex DC. – pszonak sztywny
- Erysimum ×marshallii (Henfr.) Bois
- Erysimum melicentae Dunn
- Erysimum menziesii (Hook.) Wettst.
- Erysimum metlesicsii Polatschek
- Erysimum meyerianum (Rupr.) N.Busch
- Erysimum mongolicum D.A.German
- Erysimum montosicola Jord.
- Erysimum munzuriense Polatschek
- Erysimum mutabile Boiss. & Heldr.
- Erysimum myriophyllum Lange
- Erysimum nabievii Adylov
- Erysimum nanum Boiss. & Hohen.
- Erysimum nasturtioides Boiss. & Hausskn.
- Erysimum naxense Snogerup
- Erysimum nemrutdaghense Mutlu
- Erysimum nevadense Reut.
- Erysimum nuristanicum Polatschek & Rech.f.
- Erysimum occidentale (S.Watson) B.L.Rob.
- Erysimum ochroleucum (Haller f. ex Schleich.) DC. – pszonak żółtawy, p. zagięty, p. niski
- Erysimum odoratum Ehrh. – pszonak pannoński
- Erysimum oleifolium J.Gay
- Erysimum olympicum Boiss.
- Erysimum pachycarpum Hook.f. & Thomson
- Erysimum pacificum (E.Sheld.) Polatschek
- Erysimum parnassi (Boiss. & Heldr.) Hausskn.
- Erysimum parryoides (Kurz) Wettst.
- Erysimum pectinatum Bory & Chaub.
- Erysimum penyalarense (Pau) Polatschek
- Erysimum perenne (S.Watson ex Coville) Abrams
- Erysimum perofskianum Fisch. & C.A.Mey. – pszonak Perowskiego
- Erysimum persepolitanum Boiss.
- Erysimum pignattii Peccenini & Polatschek
- Erysimum pirinicum Ančev & Polatschek
- Erysimum polatschekii Moazzeni, Assadi & Al-Shehbaz
- Erysimum popovii Rothm.
- Erysimum portugalense Polatschek
- Erysimum pseudoatticum Ančev & Polatschek
- Erysimum pseudocheiri Boiss.
- Erysimum pseudocuspidatum Polatschek
- Erysimum pseudopurpureum Polatschek
- Erysimum pseudorhaeticum Polatschek
- Erysimum pulchellum (Willd.) J.Gay – pszonak nadobny
- Erysimum purpureum J.Gay
- Erysimum pusillum Bory & Chaub.
- Erysimum quadrangulum Desf.
- Erysimum raineri Polatschek
- Erysimum raulinii Boiss.
- Erysimum redowskii Weinm.
- Erysimum repandum L. – pszonak obłączysty
- Erysimum rhaeticum (Schleich. ex Hornem.) DC. – pszonak retycki
- Erysimum rhodium Snogerup
- Erysimum riphaeanum Lorite, Abdelaziz, Muñoz-Pajares, Perfectti & J.M.Gómez
- Erysimum rizeense Yıld.
- Erysimum robustum D.Don
- Erysimum roseum (Maxim.) Polatschek
- Erysimum salangense Polatschek & Rech.f.
- Erysimum samarkandicum Popov
- Erysimum scabrum DC.
- Erysimum schlagintweitianum O.E.Schulz
- Erysimum scoparium (Brouss. ex Willd.) Wettst.
- Erysimum seipkae Polatschek
- Erysimum semperflorens (Schousb.) Wettst.
- Erysimum senoneri (Reut.) Wettst.
- Erysimum serpentinicum Polatschek
- Erysimum siliculosum (M.Bieb.) DC.
- Erysimum sintenisianum Bornm.
- Erysimum sisymbrioides C.A.Mey.
- Erysimum sivasicum Yıld.
- Erysimum slavjankae Ančev & Polatschek
- Erysimum smyrnaeum Boiss. & Balansa
- Erysimum sorgerae Polatschek
- Erysimum spetae Polatschek
- Erysimum stenophyllum Boiss. ex Polatschek
- Erysimum strictisiliquum N.Busch
- Erysimum strophades Boiss.
- Erysimum substrigosum (Rupr.) N.Busch
- Erysimum subulatum J.Gay
- Erysimum suffrutescens (Abrams) Rossbach
- Erysimum sylvestre (Crantz) Scop.
- Erysimum szowitsianum Boiss.
- Erysimum talijevii (Klokov) Mosyakin
- Erysimum tenellum DC.
- Erysimum teppneri Polatschek
- Erysimum teretifolium Eastw.
- Erysimum thyrsoideum Boiss.
- Erysimum tuteliae Yıld.
- Erysimum ucranicum J.Gay
- Erysimum uncinatifolium Boiss. & A.Huet
- Erysimum vassilczenkoi Polatschek
- Erysimum verrucosum Boiss. & Gaill.
- Erysimum violascens Popov
- Erysimum virescens (Webb ex Christ) Wettst.
- Erysimum virgatum Roth
- Erysimum vitekii Polatschek
- Erysimum vitellinum Popov
- Erysimum vuralii Yıld.
- Erysimum wardii Polatschek
- Erysimum welchevii Urum.
- Erysimum wilczekianum Braun-Blanq. & Maire
- Erysimum witmannii Zaw. – pszonak Wittmanna
- Erysimum yaltirikii Yıld.
- Erysimum yildirimlii Dinç
- Erysimum zeybekianum Yıld.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Niektóre gatunki znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie, gdzie służą do pozyskiwania glikozydów nasercowych, takich jak erizymina i erizymozyd. Starożytni Grecy używali pszonaka do leczenia wysiękowego zapalenia opłucnej i innych chorób. W starożytnym Rzymie poznano działanie nasercowe i moczopędne pszonaka oraz stosowano go w puchlinie wodnej. W średniowieczu zaczęto używać pszonaka głównie jako środek nasercowy.
- Niektóre gatunki (np. Erysimum cheiri) są uprawiane jako rośliny ozdobne.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ a b Erysimum. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2016-02-11].
- ↑ a b c d e Erysimum Tourn. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-07-26].
- ↑ a b Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 162. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d e f g h Ihsan A. Al-Shehbaz: Erysimum Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-11].
- ↑ a b c d e f g Erysimum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-11].
- ↑ a b c Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 78, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ List of Genera in BRASSICACEAE (not fully reorganized), [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2010-11-10] (ang.).
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Erysimum. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30]. (ang.).
- ↑ Nazwy polskie według Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 80. ISBN 978-83-925110-5-2.
- BioLib: 39027
- EoL: 38314
- Flora of China: 112142
- Flora of North America: 112142
- GBIF: 3048056
- identyfikator iNaturalist: 50630
- IPNI: 329617-2
- ITIS: 22926
- NCBI: 65352
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:329617-2
- Tela Botanica: 79636
- identyfikator Tropicos: 40005873
- USDA PLANTS: ERYSI
- CoL: 63445