Jarząb brekinia – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Liście i pąki kwiatowe | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek | jarząb brekinia | ||
Nazwa systematyczna | |||
Sorbus torminalis L. (Crantz.) Stirp. austr. fasc. 2:45. 1763[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() | |||
Zasięg | |||
![]() |
Jarząb brekinia, brzęk[5] (Sorbus torminalis (L.) Crantz lub (w zależności od ujęcia) Torminalis glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto) – gatunek drzewa należący do rodziny różowatych (Rosaceae).
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Występuje w Europie, Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Afryce Północnej[6]. Najdalej na północy rośnie we wschodniej Danii. Najliczniej rośnie w Europie Południowej i sięga tutaj do wysokości 1200 m n.p.m., zaś najwyżej położone jego stanowiska znajdują się na Kaukazie, gdzie sięga do wysokości 1900 m n.p.m.[7] W Polsce jest dość rzadki, występuje na rozproszonych stanowiskach, głównie na niżu[8]. W polskich Karpatach znany jest obecnie tylko z dwóch stanowisk: na Białowodzkiej Górze i w Rożnowie koło zapory. Osiąga w Polsce północno-wschodnią granicę zasięgu. Linia przebiega od Gdyni przez Tczew, Ciechocinek, Strzelno, Gołuchów, Wrocław, Strzelin, Ojców i Nowy Sącz[7].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Drzewo wysokości do 15–25 m i 60–100 cm pierśnicy, o szerokiej i gęstej koronie i z rozpostartymi konarami. Czasami, gdy rośnie w dużym zwarciu i zacienieniu, ma postać krzewu[9].
- Pędy
- Młode pędy oliwkowoszare, nieco omszone, potem nagie i oliwkowobrązowe (w zimie). Pąki zielone, błyszczące, nagie, z ciemniejszymi brzegami łusek. Pączki szczytowe większe od bocznych[9].
- Liście
- Klapowane, pojedyncze, szerokojajowate, długości do 10 cm z 3–5 parami nierówno ząbkowanych i zaostrzonych klap. Dolne klapy dłuższe, prawie poziomo odstające, rozwarte pod kątem prostym, przypominają duże liście głogu. U nasady zaokrąglone lub płytko sercowate, na brzegu drobno piłkowane, osadzone na cienkim, długim ogonku. Liście z brzegu ciemnozielone, pod spodem jaśniejsze. Jesienią przebarwiają się na czerwono i brązowo[9][7].
- Kwiaty
- Białe, zebrane w luźne i wyprostowane podbaldachy. Dno kwiatowe jest silnie kutnerowate. Działki kielicha trójkątne i od wewnątrz również kutnerowate. Płatki korony białe, okrągłe, słupek zazwyczaj z dwoma omszonymi i zrośniętymi dołem szyjkami[7].
- Owoce
- Owoce kuliste lub jajowate, długości ok. 1 cm, na długich szypułkach. Początkowo są czerwonożółte, potem brązowe z jasnozielonymi punktami. Zawierają po 4 pestki[7].
- System korzeniowy
- Głęboki z korzeniem palowym.
- Drewno
- Czerwonobrązowe, czasami z ciemno zabarwioną twardzielą. Jest drobnosłoiste, twarde i ciężkie, szczególnie przydatne do wyrobów tokarskich i w meblarstwie[10].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Gatunek wyodrębniany jest do własnego, monotypowego rodzaju Torminalis Medik. jako T. glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto[11].
Tworzy mieszańce z jarzębami podrodzaju lub rodzaju (w zależności od ujęcia) Aria określane jako rodzaj Karpatiosorbus oraz z jarzębami z podrodzajów (lub rodzajów) Aria i Sorbus s.str. określane jako rodzaj Scandosorbus (=Borkhausenia)[12][11]. Tworzy też mieszańce z gatunkami z rodzaju jabłoń Malus wyróżniane jako rodzaj ×Tormimalus Holub[13].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Megafanerofit. Rośnie w świetlistych i suchych zaroślach i lasach. Najwyżej położone jego stanowisko w Polsce znajduje się na Białowodzkiej Górze (550 m n.p.m.). Wymaga gleb żyznych i głębokich; dobrze rośnie na glebach wapiennych i gliniastych. Nie rośnie na piaskach, glebach bagiennych i ilastych. Jest odporny na suszę. W młodości dobrze znosi ocienienie (do 8 roku), później potrzebuje dużo światła. Nie jest przystosowany do surowych warunków klimatycznych. Rośnie wolno[7]. Kwitnie w maju, czerwcu. Owoce dojrzewają w październiku, listopadzie. Zaczyna owocować ok. 15 roku, owocuje co 3 lata[10]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Quercetalia pubescenti-petraeae[14]. Liczba chromosomów 2n = 34[7].
Najstarszy krajowy egzemplarz ma wysokość 24 m, średnica w pierśnicy 65 cm i wiek 190 lat. Rośnie w Lubotyniu w woj. wielkopolskim[15].
- Kwiaty
- Owoce
- Liście jesienią
- Pokrój
- Pień
Zagrożenia i ochrona
[edytuj | edytuj kod]Roślina objęta jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową nieprzerwanie od 1946 roku[16][17]. Umieszczona została na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia)[18]. Chroniona jest m.in. w następujących rezerwatach:
- rezerwat przyrody Kamień Śląski
- rezerwat przyrody Czerwona Róża
- rezerwat przyrody Brzęki przy Starej Gajówce
- rezerwat przyrody Bytyńskie Brzęki
- rezerwat przyrody Kawęczyńskie Brzęki
- rezerwat przyrody Białowodzka Góra nad Dunajcem
- rezerwat przyrody Rogóźno Zamek
- rezerwat przyrody Brekinia
- rezerwat przyrody Ustronie
- rezerwat przyrody Wąwelno
- rezerwat przyrody Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego
- rezerwat przyrody Nad Groblą
- rezerwat przyrody Wąwóz Lipa
- rezerwat przyrody Wąwóz Siedmicki
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-20] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2017-03-01].
- ↑ Sorbus torminalis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-28].
- ↑ a b c d e f g Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- ↑ a b c W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
- ↑ a b Otwarta encyklopedia leśna. [dostęp 2017-03-01].
- ↑ a b Torminalis glaberrima (Gand.) Sennikov & Kurtto. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-05].
- ↑ Alexander N. Sennikov, Arto Kurtto. A phylogenetic checklist of Sorbus s.l. (Rosaceae) in Europe. „Memoranda Societatis pro Fauna et Flora Fennica”. 93, s. 1–78, 2017.
- ↑ Peter F. Zika, Stéphane M. Bailleul: Sorbus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-03].
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Drzewa Polski. [dostęp 2017-03-01].
- ↑ Dz.U. z 1946 r. nr 70, poz. 384 – Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin
- ↑ Dz.U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Jak chronić jarząb brekinię w polskich lasach?. up.poznan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-08)].
- Jarząb brekinia. ib-pan.krakow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-19)].
- Rozmieszczenie i zasoby Sorbus torminalis w Polsce. up.poznan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-08)].
- BioLib: 39576
- EoL: 249839
- Flora of North America: 250100461
- FloraWeb: 5711
- GBIF: 3012567
- identyfikator iNaturalist: 198879
- IPNI: 742021-1
- ITIS: 836670
- NCBI: 106574
- Plant Finder: 286408
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): rjp-595
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:742021-1
- Tela Botanica: 65340
- identyfikator Tropicos: 27800381
- USDA PLANTS: SOTO9
- CoL: 4YBPY