Fabijan Szantyr – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Data urodzenia | 4 lutego 1887 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 29 maja 1920 |
Komisarz ds. narodowych Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Radzieckiego Rządu Białorusi | |
Okres | od pocz. 1919 |
Przynależność polityczna | |
Członek prezydium Centralnej Rady Białoruskich Organizacji i Partii | |
Okres | od 23 lipca 1917 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | stanowisko utworzone |
Następca | stanowisko zlikwidowane |
Członek prezydium Białoruskiego Komitetu Narodowego | |
Okres | od 7–9 kwietnia 1917 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | stanowisko utworzone |
Następca | stanowisko zlikwidowane |
Fabijan Hilarawicz Szantyr (biał. Фабіян Гіляравіч Шантыр; pseudonimy: N.Swietłow, A.Chmara; kryptonimy: F.Sz., F.Sz-r, Fabijan Sz-r, Sz.F.; ur. 23 stycznia?/4 lutego 1887 w Słucku, zm. 29 maja 1920 w Nowozybkowie) – białoruski lewicowy działacz narodowy i społeczny, polityk, prozaik, poeta, publicysta, tłumacz; delegat na I Zjazd Wszechbiałoruski; w 1919 roku komisarz ds. narodowych Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Radzieckiego Rządu Białorusi; rozstrzelany z polecenia władz radzieckich; zdaniem niektórych źródeł pierwsza białoruska ofiara radzieckich represji politycznych.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się 4 lutego 1887 roku (23 stycznia st. st.) w Słucku, w powiecie słuckim guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego. W grudniu 1905 roku został aresztowany za udział w wydarzeniach rewolucyjnych w miasteczku Starobin. Przebywał w słuckim więzieniu do 15 marca 1907 roku, kiedy to Wileńska Izba Sądowa zamknęła sprawę z powodu „braku dowodów przestępstwa”[1]. W 1909 roku mieszkał w Słucku, a od 1910 w Kopylu[2]. Pracował jako nauczyciel domowy, murarz i prywatny adwokat w Słucku. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku został zmobilizowany do rosyjskiego wojska, w którym służył jako pisarz, księgowy i nadzorca w szpitalu polowym w Bobrujsku. W latach 1916–1917 odwiedzał Mińsk, gdzie brał udział w pracach klubu „Białoruska chatka”[1][2].
Działalność w białoruskim ruchu narodowym
[edytuj | edytuj kod]W 1917 roku Fabijan Szantyr był jednym z przywódców lewicowego skrzydła Białoruskiej Socjalistycznej Gromady (BSG)[1], założycielem[3] i przewodniczącym Bobrujskiego Komitetu BSG[1]. Jednocześnie wchodził w skład tamtejszej Rady Żołnierskiej. Dzięki jego staraniom została opublikowana wspólna odezwa Tawaryszczy sialanie, pracauniki i sałdaty-biełarusy (pol. Towarzysze chłopi, robotnicy i żołnierze Białorusini), co było jedynym przypadkiem współpracy BSG z radami robotniczymi i żołnierskimi[3]. 7–9 kwietnia (25–27 marca st. st.) 1917 roku brał udział w zjeździe białoruskich organizacji narodowych w Mińsku, który opowiedział się za autonomią Białorusi w składzie demokratycznej federacji rosyjskiej. W jego trakcie został wybrany na członka prezydium Białoruskiego Komitetu Narodowego (BKN)[4]. W dniach 21–23 lipca (8–10 lipca st. st.) tego samego roku uczestniczył w kolejnym zjeździe białoruskich organizacji i partii narodowych, podczas którego BKN zostało rozwiązane. W ostatnim dniu zjazdu został wybrany do prezydium powołanej na miejsce BKN Centralnej Rady Białoruskich Organizacji i Partii (CRBOiP)[5]. We wrześniu zorganizował młodzieżowe Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Paparać-kwietka” przy białoruskim gimnazjum w Słucku i został jego kierownikiem[6]. W trakcie drugiej sesji CRBOiP w dniach 28 października – 6 listopada (15–24 października st. st.) 1917 roku, w trakcie którego organizacja została przekształcona w Wielką Radę Białoruską (WRB), wraz z bobrujską organizacją BSG demonstracyjnie opuścił posiedzenie[7]. Zdaniem Doroty Michaluk przyczyną takiej decyzji mogło być niezadowolenie z przesunięcia orientacji WRB na prawo, podczas gdy bobrujska BSG była wybitnie lewicowa[8].
Stanowisko w trakcie I Zjazdu Wszechbiałoruskiego
[edytuj | edytuj kod]W grudniu 1917 roku Fabijan Szantyr brał udział w I Zjeździe Wszechbiałoruskim[1][2]. W jego trakcie był jednym z najbardziej aktywnych liderów lewicowej frakcji Zjazdu. W wyniku jego agitacji radykalna lewica zdobyła niemal połowę głosów w wyborach do prezydium Zjazdu. W jego trakcie popierał koncepcję przyszłości kraju jako obwodu białoruskiego w ramach państwa rosyjskiego, nie posiadającego autonomii politycznej, a jedynie kulturalną i „narodowo-etnograficzną”[9]. Dążył do parytetowego sojuszu z bolszewikami z Obwodowego Komitetu Wykonawczego Zachodniego Obwodu i Frontu[1], a jego frakcja pozostawała z nimi w kontakcie w czasie trwania Zjazdu. Proponował wprowadzenie na Białorusi bolszewickich Rad Delegatów Chłopskich, Żołnierskich i Robotniczych. Miały one jednak być organem władzy krajowej o białoruskim charakterze, z osobami miejscowymi w składzie, nie zaś z działaczami skierowanymi przez centralne władze bolszewickie z innych terenów. Popierał przekazanie Białorusi pod administrację wyłonionego przez Zjazd Tymczasowego Komitetu Wykonawczego do czasu zwołania białoruskiego Zgromadzenia Ustawodawczego. Jednocześnie przeciwstawiał się kulturowemu wynarodowieniu Białorusinów, asymilację uważał za „niewolnictwo” i uznawał, że osiągnięć białoruskiego odrodzenia narodowego nie należy zaprzepaścić. Propozycja sojuszu na takich warunkach została jednak przez bolszewików odczytana niemal jak obelga i zdecydowanie odrzucona. Porażka ta doprowadziła do spadku aktywności Fabijana Szantyra na Zjeździe oraz do zmniejszenia wpływów jego frakcji[3].
Działalność w strukturach bolszewickich
[edytuj | edytuj kod]Na przełomie kwietnia i maja 1918 roku, w wyniku rozłamu w BSG, Fabijan Szantyr wszedł w skład kierownictwa Białoruskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (BPSR)[10][11]. W tym samym roku był kierownikiem Smoleńskiego Oddziału Białoruskiego Komisariatu Narodowego. Razem z Hauryłą Hareckim organizował w Smoleńsku zjazd, na którym planowano utworzyć białoruską partię socjalistów-rewolucjonistów. Pod koniec roku wstąpił do Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików) (RPK(b)), pracował w Słuckim Powiatowym Komisariacie Wojskowym. Na początku 1919 roku objął stanowisko komisarza ds. narodowych Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Radzieckiego Rządu Białorusi[1]. Już wkrótce jednak, po decyzji Komitetu Centralnego RPK(b) z 16 stycznia o zmniejszeniu terytorium Białoruskiej SRR, wraz z Jazepem Dyłą i Usiewaładem Falskim opuścił rząd[12]. W lutym tego samego roku cała trójka została aresztowana i osadzona w więzieniu w Mińsku[1].
Następnie współpracował z Mińskim Gubernialnym Komisariatem Wojskowym i Specjalną Komisją Żywieniową Frontu Zachodniego. Od listopada 1919 roku był kierownikiem Specjalnej Komisji Żywieniowej 16 Armii Rosyjskiej FSRR. W latach 1919–1920 wchodził w skład Białoruskiego Kolegium Redakcyjnego Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii (bolszewików) Litwy i Białorusi (KP(b)LiB). Brał udział w wydawaniu gazety „Sowietskaja Biełorussija”[1][2]. Podpisał umowę o współpracy między KP(b)LiB i BPSR[13]. W lutym 1920 roku zmobilizowano go do Armii Czerwonej[2].
14 kwietnia 1920 roku[1] (według innego źródła 17 kwietnia[2]) został aresztowany przez Oddział Specjalny 16 Armii[1] pod zarzutem „narodowej kontrrewolucji”[14][13]. Pomimo wstawiennictwa Wilhelma Knorinsza i Alaksandra Czarwiakoua, 26 kwietnia skazano go na najwyższy wymiar kary. 29 maja został rozstrzelany w mieście Nowozybkow[1][2].
23 marca 1992 roku został zrehabilitowany przez prokuraturę Republiki Białorusi[1]. Jego miejsce pochówku pozostaje nieznane. Zdaniem białoruskiego pisarza Uładzimira Arłoua Fabijan Szantyr stał się pierwszą ofiarą bolszewickiego terroru tak w białoruskiej polityce, jak i w białoruskiej literaturze[14].
Działalność publicystyczna i literacka
[edytuj | edytuj kod]Współpracował z białoruską gazetą „Nasza Niwa”, na łamach której w latach 1909–1912 publikował swoje prace literackie, w tym poetyckie[2]. W latach 1910–1911 pod pseudonimami N.Swietłow i A.Chmara umieszczał także swoje artykuły w rękopiśmiennych czasopismach „Zaria” i „Gołos niza” wydawanych w Kopylu. Pisał przede wszystkim romantyczne opowiadania, pozbawione fabuły i zbliżone do obrazków-impresji. Poruszał w nich tematykę trudnego życia białoruskiej wsi. Tworzył także wiersze. W pracach publicystycznych podkreślał znaczenie rozwoju oświaty jako warunku wzrostu świadomości narodowej białoruskiego ludu[1].
Był jednym z autorów zbioru „Zażynki”, wydanego w 1918 roku w Mińsku[2]. W tym samym roku napisał pracę publicystyczną Biełaruskaje pytannie (pol. Kwestia białoruska), którego rękopis był przygotowywany do wydania w Piotrogrodzie i Moskwie, jednak nie zachował się[1].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Fabijan Szantyr związany był z Ludwiką Siwicką, znaną później pod pseudonimem Zośka Wieras. Według Encykłapiedyi historyi Biełarusi poznał ją w 1916 lub 1917 roku w Mińsku, gdzie brał udział w pracach „Białoruskiej chatki”, po czym wziął z nią ślub[1]. Inną wersję podała sama Ludwika Siwicka w swoich wspomnieniach. Według niej, poznali się w 1915 roku; planowali ślub, jednak ostatecznie do niego nie doszło, m.in. z powodu burzliwych wydarzeń politycznych. Miała z nim nieślubnego syna, który urodził się w 1919 roku i otrzymał przy chrzcie nazwisko po ojcu. Ludwika Siwicka określała później Fabijana Szantyra mianem pierwszego męża[15].
Fabijan Szantyr w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Wiosną 2006 roku na Białorusi został wydany dramat historyczny Ludmiły Rubleuskiej i Witala Skałabana pt. „Ludwika i Fabijan”. Utwór nawiązuje do historii życia Fabijana Szantyra ze szczególnym podkreśleniem wątku jego miłości do Ludwiki Siwickiej. We wrześniu tego samego roku miała miejsce kameralna premiera przedstawienia na jego podstawie[16].
Utwory
[edytuj | edytuj kod]- Patrebnasć nacyjanalnaha życcia dla biełarusau i samaadznaczennia narodu, Słuck, 1918[2] (ponowne wydanie: Mińsk, 1992)[1];
- U czas baraćby: [Wiersz u prozie], Krynica, 1988, № 11[1][2];
- we współautorstwie: Zażynki, Mińsk, 1918[1].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Encykłapiedyja... s. 193–194.
- ↑ a b c d e f g h i j k Szantyr Fabijan Hilarawicz. W: Represawanyja… tom. II.
- ↑ a b c Michaluk 2010 ↓, s. 154
- ↑ Michaluk 2010 ↓, s. 164–166
- ↑ Michaluk 2010 ↓, s. 173
- ↑ Łatyszonek 1995 ↓, s. 205
- ↑ Łatyszonek 1995 ↓, s. 48
- ↑ Michaluk 2010 ↓, s. 177
- ↑ Michaluk 2010 ↓, s. 192–194
- ↑ Michaluk 2010 ↓, s. 300
- ↑ Łatyszonek 1995 ↓, s. 82
- ↑ Szybieka 2002 ↓, s. 231
- ↑ a b Łatyszonek 1995 ↓, s. 123
- ↑ a b Арлоў 2007 ↓, s. 148–149
- ↑ Фабіян! Фабіян!... Nasza Niwa, 2005-05-13 13:00. [dostęp 2017-03-13]. (biał.).
- ↑ Зьміцер Панкавец: Фабіян і Людвіка ў «Беларускай хатцы». Nasza Niwa, 2006-09-29 13:03. [dostęp 2017-03-13]. (biał.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Oleg Łatyszonek: Białoruskie formacje wojskowe 1917–1923. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 1995, s. 273. ISBN 83-903068-5-9. [dostęp 2017-03-13].
- Zachar Szybieka: Historia Białorusi 1795–2000. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2002, s. 571, seria: Dzieje Europy Środkowo-Wschodniej. ISBN 83-85854-74-6.
- pod red. Hienadzia Paszkoua: Encykłapiedyja historyi Biełarusi u 6 tamach. T. 6 Księga 2: Uswieja – jaszyn. Dadatak. Mińsk: „Biełaruskaja encykłapiedyja” imia Pietrusia Brouki, 2003, s. 616. ISBN 985-11-0276-8. (biał.).
- Leanid Marakou: Represawanyja litaratary, nawukoucy, rabotniki aswiety, hramadskija i kulturnyja dziejaczy Biełarusi, 1794-1991. Enc. dawiednik. U 10 t.. Mińsk: 2003. ISBN 985-6374-04-9. (biał.).
- Уладзімер Арлоў: Імёны Свабоды. Praga: Radio Wolna Europa/Radio Swaboda, 2007, s. 576, seria: Biblijateka Swabody. XXI Stahodździe. ISBN 978-0-929849-14-0. (biał.).
- Dorota Michaluk: Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010, s. 597. ISBN 978-83-231-2484-9.