Odmiana językowa – Wikipedia, wolna encyklopedia
Odmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy[1] – każda forma języka rozpatrywana jako systematycznie odrębna od innych[2]. Według jednej z definicji jest to zbiór środków językowych wyróżnionych na podstawie określonego kryterium – funkcjonalnego, socjalnego lub terytorialnego[3]. Mianem odmiany językowej można określić pewien język, dialekt czy też rejestr, styl lub odmianę standardową danego języka[4].
Stosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych form mowy pozwala uniknąć terminu „język”, który jest popularnie kojarzony z językiem standardowym (odmianą prestiżową), oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla kodów mniej prestiżowych, postrzeganych jako „gorsze” czy mniej staranne od standardu[5]. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich) odmianach językowych[5][6]. Termin „lekt” pozwala neutralnie określić środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Jako neutralne określenie bytów językowych bywa stosowany także termin „idiom” (m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej)[7][8][9][10]. Niektórzy badacze posługują się terminami „kod językowy” oraz „forma egzystencji języka”, które mają zasadniczo charakter synonimiczny[3].
Wśród odmian językowych można wyróżnić odmiany socjalne (diastratyczne), terytorialne (diatopiczne, geograficzne) oraz sytuacyjne (diafazyczne, funkcjonalne)[3][11]. Zróżnicowanie polegające na odrębności leksykalnej, takie jak slang czy żargon, opisywane jest często w ramach konkretnych stylów lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe[4].
Pojęcie odmiany językowej bywa odróżniane od pojęcia wariantu – pod tym drugim określeniem rozumie się wówczas pojedyncze cechy lub elementy językowe, w przeciwieństwie do odmiany jako zespołu pewnych jednostek o podobnej dystrybucji[3].
Dialekty
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
O’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi cechami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi”[4]. Dialekt o podłożu regionalnym określany jest mianem dialektu regionalnego (inne terminy używane w tym znaczeniu to regiolekt i geolekt[12]); sporadycznie spotyka się również terminy „regionalekt”[13] i „topolekt”[14], zwłaszcza w tekstach nt. języka chińskiego. Wyróżnia się także odmiany powiązane z grupami etnicznymi (tzw. etnolekty)[15] i grupami społecznymi (socjolekty)[16].
Badaniem dialektów i ich rozmieszczenia geograficznego zajmuje się dialektologia[4].
Standardy językowe
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Standard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym[17]) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu norm gramatyki, ortografii i leksyki w postaci publikacji takich jak słowniki. Na tle innych odmian języka standard wyróżnia się wysokim prestiżem[18]. Stanowi środek komunikacji oficjalnej i pełni funkcję języka pisanego[19]. Jest szerzony przez system edukacji i służy jako miara dla oceny środków językowych[20].
Pod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego statusu względem innych odmian języka – ich rozwój stanowi wynik splotu okoliczności historycznych[21][22][23]. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), podkreślające ich pozycję wśród szerszego spektrum odmian językowych[24].
W niektórych przypadkach zasady języka standardowego są ustalane przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska, która zajmuje się regulacją języka francuskiego[25]. W innych przypadkach za źródło normy językowej przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo stwierdza, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny decydują się uznać za właściwe”[26].
Rejestry i style
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Rejestr językowy to odmiana języka używana w danej sytuacji społecznej. Dobór rejestru jest uzależniony od celu i tematu rozmowy, medium (mowa, pismo) i relacji między uczestnikami[27]. Szczególnym przykładem rejestru jest mowa matczyna, używana do zwracania się do niemowląt i małych dzieci[28]. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się do słownictwa związanego z takimi rejestrami.
Rejestry odróżniają się od dialektów, gdyż te odzwierciedlają nie cel użycia języka, lecz różnice pomiędzy jego użytkownikami. Dialekt i rejestr można toteż pojmować jako różne wymiary wariacji językowej. Bywa jednak, że pojęcia te się pokrywają; np. dla użytkownika niestandardowej odmiany języka rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) odgrywa język standardowy[27]. Rejestr jest blisko związany z pojęciem stylu funkcjonalnego[29].
Idiolekt i familiolekt
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Idiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”[30]. Na kształt mowy indywidualnej może rzutować kontakt mówiącego z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami[31].
Familiolekt to natomiast mowa charakterystyczna dla danej rodziny[32][33]. Familiolekt obejmuje specyficzne słownictwo i formy językowe poszczególnych rodzin[34][35].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ronald Wardhaugh , An introduction to sociolinguistics, wyd. 5, Malden, Mass., USA: Blackwell Pub, 2006, s. 88, ISBN 978-1-4051-3559-7, OCLC 60835457 (ang.).
- ↑ Jakob R.E. Leimgruber , Singapore English: Structure, Variation, and Usage, New York: Cambridge University Press, 2013, s. 114, DOI: 10.1017/CBO9781139225755, ISBN 978-1-107-02730-5, ISBN 978-1-139-22575-5 (ang.).
- ↑ a b c d Jiří Nekvapil , Varieta jazyka, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [zarchiwizowane z adresu 2021-08-23] (cz.).
- ↑ a b c d Meechan i Rees-Miller 2001 ↓, s. 537–590.
- ↑ a b Schilling-Estes 2006 ↓, s. 312.
- ↑ Schilling-Estes i Wolfram 2016 ↓, s. 16.
- ↑ Marek Stanojević , Barbara Kryżan-Stanojević, Słowa kluczowe podawane przez autora publikacji jako podstawa opisu bibliograficznego w iSybislawie, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, 49, 2014, s. 219–231, DOI: 10.11649/sfps.2014.020, ISSN 2392-2435 [dostęp 2019-10-13] .
- ↑ idiom, [w:] Hrvatska enciklopedija [online] [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
- ↑ Dalibor Brozović, Povijest hrvatskoga književnog i standardnoga jezika, Zagreb: Školska knjiga, 2008, s. 15, ISBN 978-953-0-60845-0, OCLC 602748184 [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
- ↑ Živorad Kovačević , Srpsko-engleski frazeološki rečnik, Beograd: "Filip Višnjić", 2002, s. 9, OCLC 53319749 [dostęp 2019-10-13] (serb.).
- ↑ Jiří Černý, Dějiny lingvistiky, Olomouc: Votobia, 1996, s. 395, ISBN 80-85885-96-4, OCLC 37391292 (cz.).
- ↑ Christopher D. Land , Varieties of the Greek language, [w:] Stanley E. Porter, Andrew Pitts (red.), The Language of the New Testament: Context, History, and Development, Leiden: Brill, 2013 (Early Christianity in its Hellenistic context 3), s. 250, DOI: 10.1163/9789004236400, ISBN 978-90-04-23477-2, ISBN 978-90-04-23640-0, OCLC 839985102 (ang.).
- ↑ Kanstantsin Masaila , Čínská fonetická abeceda pinyin a její sociolingvistický rozměr, Praga: Uniwersytet Karola, 2014, s. 11 (cz.).
- ↑ topolect, [w:] The American Heritage Dictionary of the English Language, wyd. 4, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2010(ang.).
- ↑ Schilling-Estes i Wolfram 2016 ↓, s. 184.
- ↑ Robert Lawrence Trask, The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000, s. 314, 315, ISBN 978-1-57958-218-0, OCLC 1101226560 (ang.).
- ↑ Maciej Rataj , Attitudes to Standard British English and Standard Polish: a Study in Normative Linguistics and Comparative Sociolinguistics, Frankfurt: Peter Lang, 2016, s. 11, ISBN 978-3-653-05404-0, OCLC 953657257 (ang.).
- ↑ rozdział 7, [w:] Halvor Eifring , Rolf Theil , Linguistics for Students of Asian and African Languages, Universitetet i Oslo, 2005, s. 8–9 (ang.).
- ↑ Jean Dubois i inni, Dictionnaire de linguistique, Paris: Larousse-Bordas/VUEF, 2002, s. 440–441, ISBN 978-2-03-532047-6, OCLC 59757084 (fr.).
- ↑ Vít Dovalil, Jazykový standard, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
- ↑ Mate Kapović, Jezik i konzervativizam, [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović (red.), Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagreb: Zagrebačka slavistička škola, 2013, s. 391–400, ISBN 978-953-175-475-0, OCLC 870270814 [zarchiwizowane z adresu 2018-11-29] (chorw.).
- ↑ Mate Kapović , Anđel Starčević, Daliborka Sarić , O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7, OCLC 970772545 (chorw.), patrz s. 47.
- ↑ Rodolfo Jacobson , The Bidialectal Student, „The English Record”, 24 (1), New York State English Council, 1973, s. 41–51 (ang.), patrz s. 42.
- ↑ standard dialect, [w:] Tom McArthur , The concise Oxford companion to the English language, New York: Oxford University Press, 1998, ISBN 978-0-19-172702-3, OCLC 49356842 (ang.).
- ↑ Suzanne Romaine, Language in Society: An Introduction to Sociolinguistics, New York: Oxford University Press, 1994, s. 85, ISBN 978-0-19-875133-5 (ang.).
- ↑ John Algeo, What Makes Good English Good?, [w:] L. Miller Cleary, M.D. Lin (red.), Linguistics for Teachers, New York: McGraw-Hill, 1993, s. 473–482, ISBN 0-07-037946-7, OCLC 26402975 (ang.).
- ↑ a b Karen Calteaux , Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, s. 34–35, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105 (ang.).
- ↑ Pavel Kubaník , Baby talk, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
- ↑ Kamila Mrázková , Rejstřík, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
- ↑ Dennis Freeborn , Peter French & David Langford , Varieties of English, Houndsmill–London: MacMillan Press, 1993 (ang.).
- ↑ Michael Gregory , Susanne Carroll , Language and situation: language varieties and their social contexts, London: Routledge, 1978 (ang.).
- ↑ Włodzimierz Gruszczyński, Jerzy Bralczyk, Słownik gramatyki języka polskiego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2002, s. 110, ISBN 978-83-02-08471-3 .
- ↑ Tomasz Piekot , Język w grupie społecznej: wprowadzenie do analizy socjolektu, Wałbrzych: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa, 2008, s. 20, 32, ISBN 978-83-88425-38-7, OCLC 297524942 .
- ↑ Agata Hącia , Język w naszej rodzinie [online] [dostęp 2020-01-23] [zarchiwizowane z adresu 2020-03-22] .
- ↑ Katarzyna Kłosińska, Wygwizdów czy wygwizdowo?, [w:] Poradnia językowa PWN [online], 20 grudnia 2017 [dostęp 2020-01-23] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Marjory Meechan , Janie Rees-Miller , Language in social contexts, [w:] William O’Grady i inni red., Contemporary linguistics: an introduction, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590 (ang.).
- Natalie Schilling-Estes , Dialect variation, [w:] Ralph W. Fasold, Jeff Connor-Linton (red.), An introduction to language and linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880 (ang.).
- Natalie Schilling-Estes , Walt Wolfram , American English: dialects and variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2016 (Language in Society), ISBN 978-1-118-39022-1, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335 (ang.).