Zbigniew Nienacki – Wikipedia, wolna encyklopedia
Data i miejsce urodzenia | 1 stycznia 1929 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 23 września 1994 |
Miejsce spoczynku | cmentarz w Jerzwałdzie |
Zawód, zajęcie | pisarz, dziennikarz |
Narodowość | Polak |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Zbigniew_Nienacki-grave.jpg/240px-Zbigniew_Nienacki-grave.jpg)
Zbigniew Nienacki, właśc. Zbigniew Tomasz Nowicki (ur. 1 stycznia 1929 w Łodzi, zm. 23 września 1994 w Morągu[1][2]) – polski pisarz i dziennikarz. Największą sławę przyniosła mu seria powieści dla młodzieży o przygodach Pana Samochodzika, muzealnika-detektywa. Opinię pisarza kontrowersyjnego i niestroniącego od erotyki zawdzięcza powieściom dla dorosłych, między innymi Raz w roku w Skiroławkach oraz powieści historycznej Dagome iudex.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Syn Jana i Cecylii z Daneckich. Ojciec był archiwistą, a matka nauczycielką. W 1940 został przez Niemców wraz z rodziną wysiedlony do Słupi Skierniewickiej, pracował fizycznie. Po wojnie powrócił z rodziną do Łodzi i w styczniu 1945 do przedwojennego mieszkania. Niebawem rozpoczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym nr 3.
Zadebiutował w wieku 17 lat. W 1946 napisał pierwszą powieść dla młodzieży Związek poszukiwaczy skarbów, która była drukowana w odcinkach w tygodniku Przyjaciel. Drukował też wiersze w Kuźnicy i w Szpilkach.
W 1948 ukończył szkołę i wyjechał do Szklarskiej Poręby, gdzie krótko pracował jako wychowawca w domu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W tym samym roku rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Rok później otrzymał stypendium i zaczął studiować scenopisarstwo w Wszechzwiązkowym Państwowym Instytucie Kinematografii w Moskwie. Ze studiów w Moskwie usunięto go karnie i odesłano do Polski w 1950, za czyn opisany jako „postawa antystalinowska”. Wtedy wstrzymano druk w „Czytelniku” jego pierwszej książki Chłopcy, pisarza usunięto ze studiów, a ojca wyrzucono z pracy.
Po pewnym czasie otrzymał etat redaktora w Głosie Robotniczym, gdzie pracował do 1958 (do szkoły filmowej ponownie go nie przyjęto). W tym okresie zaczął się posługiwać pseudonimem Zbigniew Nienacki. W 1952 ożenił się z Heleną Dąbską, a w 1953 urodził się im syn Marek (był lekarzem, zmarł w 1999). W 1964 zostawił żonę i syna, by realizować karierę pisarza. Przełomem w życiu i twórczości pisarza było w 1967 jego przeprowadzenie się do Jerzwałdu niedaleko Iławy, gdzie związał się z Alicją Janeczek[3].
W 1957 wydał powieść Uroczysko, którą uważał za swój właściwy debiut. W latach 1954–1964 pracował w tygodniku „Odgłosy”, gdzie kierował działem reportażu, potem działem filmowym, a na koniec działem kobiecym. Owocem tej pracy był tom reportaży Ucieczka z przedmieścia. W 1958 na łamach „Odgłosów” opublikował powieść w odcinkach Zabójstwo Herakliusza Pronobisa.
W 1960 wydał Skarb Atanaryka, w 1961 Pozwolenie na przywóz lwa i Worek Judaszów, a w 1962 w Głosie Robotniczym powieść w odcinkach Wąż morski. W 1961 opublikował Laseczkę i tajemnicę, w 1963 Podniesienie, a w 1964 Z głębokości oraz powieść dla młodzieży Wyspa Złoczyńców, która stała się początkiem serii książek o Panu Samochodziku.
W latach 1962–1965 pełnił funkcję ławnika sądowego w Wydziale Karnym Sądu Rejonowego w Łodzi. Pokłosiem tej działalności było wydane w 1965 Sumienie. W 1962 został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1964 otrzymał nagrodę miasta Łodzi za Podniesienie i Worek Judaszów. W 1966 otrzymał kolejną nagrodę za powieść Liście dębu (pierwotny tytuł Święta miłość), której tom I ukazał się drukiem w 1967, a tom II w 1969. W 1966 wydał kolejną książkę młodzieżową Pan Samochodzik i templariusze, a w 1967 Księgę strachów.
W 1969 wydał Niesamowity dwór, w 1970 Nowe przygody Pana Samochodzika, w 1971 powieść dla dorosłych Mężczyzna czterdziestoletni, a w 1975 Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic.
Trzecim, obok książek dla dorosłych i dla młodzieży, nurtem twórczości pisarza były sztuki teatralne. W 1961 napisał „Termitierę”, w 1963 „Golem”, „Myszy króla Popiela” i „Styks” (druk: 1966), w 1966 „Opowieść o Bielinku”, w 1967 „Miejsce dla żywych” (nie wystawiono jej), w 1968 „Nekropolis”; w latach sześćdziesiątych napisał też „Na Kasjopei zaraza”. W 2004 zostały one wydane łącznie w formie książki pt. Sztuki teatralne (Wydawnictwo Rzecz Kultowa).
Przygotował widowiska telewizyjne: „Krwawa ręka” (1967) i „Dziewięć złotych naczyń” (1968). Na podstawie „Podniesienia” opracował słuchowisko radiowe „Bielinek”. Ponadto malował i rzeźbił.
Pisarz tworzył kolejne powieści młodzieżowe o Panu Samochodziku, a jednocześnie swoje najbardziej znane książki dla dorosłych: „Uwodziciel” (1979), „Raz w roku w Skiroławkach”, tom 1–2 (1983), „Wielki las” (1987) i „Dagome iudex”, tom 1–3 (1989–1990). Tę ostatnią, napisaną w gatunku fantasy powieść, uważał za najlepszą w swoim dorobku literackim.
W 1977 w plebiscycie czytelników Płomyka otrzymał „Orle Pióro”. W 1988 „Wielki las” wyróżniono nagrodą Stowarzyszenia Księgarzy Polskich, a w 1991 pisarza uhonorowano nagrodą za twórczość dla dzieci i młodzieży. Kilka powieści Zbigniewa Nienackiego doczekało się adaptacji filmowej. Stanisław Jędryka w 1965 nakręcił „Wyspę złoczyńców”, Jerzy Passendorfer „Akcję Brutus” według „Worka Judaszów”, a w telewizji pojawił się serial „Samochodzik i templariusze” ze Stanisławem Mikulskim w roli głównej. Z kolei Janusz Kidawa nakręcił film „Pan Samochodzik i niesamowity dwór”, Kazimierz Tarnas „Pan Samochodzik i praskie tajemnice” (filmowa wersja „Tajemnicy tajemnic”), a w 1991 Janusz Kidawa „Latające machiny kontra Pan Samochodzik” (filmowa wersja „Złotej rękawicy”).
Jego książki przełożono na wiele języków: niemiecki, rosyjski, ukraiński, czeski, słowacki, bułgarski, węgierski, gruziński, ormiański, baszkirski i kirgiski.
Twierdził, że w latach 40. XX wieku działał z Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego zwalczając żołnierzy podziemia antykomunistycznego[4]. Był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (od 1962), Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (od 1963), Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (od 1982). W latach 60. XX wieku zasiadał w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Łodzi. W latach 80. XX wieku w lokalnej prasie pisał artykuły krytykujące NSZZ „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 publicznie wyrażał swoje poparcie dla Prezesa Rady Ministrów gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego i Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. Był kontaktem operacyjnym Służby Bezpieczeństwa pod pseudonimem „Eremita”[5].
Po śmierci pisarza serię o Panu Samochodziku kontynuują inni autorzy[6].
Od 2013 skupiające miłośników twórczości Zbigniewa Nienackiego Forum Miłośników Pana Samochodzika organizuje konkurs na najlepszą Samochodzikową Książkę Roku[7]. 16 listopada 2018 na wniosek przedstawicieli Forum Miłośników Pana Samochodzika, w Alei Żeglarskiej w Iławie została odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona pisarzowi[8][9].
W 2021 warszawskie Orphan Studio zawarło z wnukiem Zbigniewa Nienackiego, jedynym spadkobiercą pisarza, umowę na wyłączne prawa do filmowych i serialowych adaptacji jego książek[10]. W ramach tej umowy w kwietniu 2022 platforma streamingowa Netflix poinformowała o rozpoczęciu prac nad ekranizacją powieści Pan Samochodzik i templariusze według scenariusza Bartosza Sztybora i w reżyserii Antoniego Nykowskiego[11]. Premiera miała miejsce 12 lipca 2023[12].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Dom_Zbigniewa_Nienackiego_1.jpg/240px-Dom_Zbigniewa_Nienackiego_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Dom_Zbigniewa_Nienackiego_2.jpg/240px-Dom_Zbigniewa_Nienackiego_2.jpg)
Seria o Panu Samochodziku
[edytuj | edytuj kod]Kolejność zgodna z wewnętrzną chronologią cyklu (nie według pierwszych wydań):
- Pozwolenie na przywóz lwa (nowy tytuł: Pierwsza przygoda Pana Samochodzika) (1961)
- Uroczysko (nowy tytuł: Pan Samochodzik i święty relikwiarz) (1957)
- Skarb Atanaryka (nowy tytuł: Pan Samochodzik i skarb Atanaryka) (1960)
- Wyspa Złoczyńców (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Wyspa Złoczyńców) (1964)
- Pan Samochodzik i templariusze (1966)
- Księga strachów (nowy tytuł: Pan Samochodzik i dziwne szachownice) (1967)
- Niesamowity dwór (nowy tytuł: Pan Samochodzik i niesamowity dwór) (1969)
- Nowe przygody Pana Samochodzika (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Kapitan Nemo) (1970)
- Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (1972)
- Pan Samochodzik i Fantomas (1973)
- Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic (1975)
- Pan Samochodzik i Winnetou (1976)
- Pan Samochodzik i Niewidzialni (1977)
- Pan Samochodzik i złota rękawica (1979)
- Pan Samochodzik i człowiek z UFO (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Nieśmiertelny) (1985)
- Pan Samochodzik i nieuchwytny kolekcjoner (1997) (książka dokończona przez Jerzego Ignaciuka)
- Pan Samochodzik i testament rycerza Jędrzeja (1997) (zaadaptowany tekst Zabójstwo Herakliusza Pronobisa – 1958 – przez Jerzego Ignaciuka – pierwotny tekst nie ma nic wspólnego z Panem Samochodzikiem)
Powieści dla dorosłych
[edytuj | edytuj kod]- Worek Judaszów (1961)[13]
- Podniesienie (1963)[14]
- Laseczka i tajemnica (1963)[15]
- Z głębokości (1964)[16]
- Sumienie (1965)[17]
- Liście dębu (t. 1 – 1967[18], t. 2 – 1969[19])
- Mężczyzna czterdziestoletni (1971)[20]
- Uwodziciel (1978)[21]
- Raz w roku w Skiroławkach (tom 1 i 2 – 1983)
- Wielki las (1987)
- Dagome iudex (wydane także jako Historia sekretna) (1989–1990)
Sztuki
[edytuj | edytuj kod]- Termitiera (1962)[22]
- Golem (1963)[23]
- Styks (1966)[24]
- Opowieść o Bielinku (1966)[25]
- Sztuki teatralne (2004, Wydawnictwo Rzecz Kultowa, 312 ss.) ISBN 83-917707-1-0[26]
Filmografia
[edytuj | edytuj kod]- Wyspa złoczyńców (film, 1965) – scenariusz
- Z przygodą na ty (serial tv, 1966) – scenariusz
- Wyprawa odważnych (odc. 6) w: Z przygodą na ty (serial tv, 1966) – dialogi
- Akcja Brutus (film, 1970) – scenariusz
- Samochodzik i templariusze (serial tv, 1971) – scenariusz
- Pan Samochodzik i niesamowity dwór (film, 1986) – scenariusz
Ekranizacje
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Wyspa złoczyńców (1965) – na podstawie powieści Wyspa Złoczyńców
- Akcja Brutus (1970) – na podstawie powieści Worek Judaszów
- Samochodzik i templariusze (1971) – na podstawie powieści Pan Samochodzik i templariusze
- Pan Samochodzik i niesamowity dwór (1986) – na podstawie powieści Niesamowity dwór
- Pan Samochodzik i praskie tajemnice (1988) – na podstawie powieści Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic
- Latające machiny kontra Pan Samochodzik (1991) – na podstawie powieści Pan Samochodzik i złota rękawica
- Pan Samochodzik i templariusze (2023) – na podstawie powieści Pan Samochodzik i templariusze[27]
Niezrealizowane scenariusze i inne materiały filmowe
[edytuj | edytuj kod]W zbiorach Filmoteki Narodowej znajdują się scenariusze i nowele filmowe niezrealizowanych ekranizacji dzieł Zbigniewa Nienackiego.
- Śledztwo w toku (1961), nowela filmowa[28]
- Żegnaj potworze (1965), scenariusz filmu fabularnego[29]
- Dębowe liście (1965), nowela filmowa – pierwowzór literacki powieści Liście dębu[30]
- 5:0 dla mordercy (1966), nowela filmowa – pomysł przerobiony później na Księgę Strachów[31]
- Biały Koń (1968), temat filmowy[32]
- Niesamowity dwór (1971), scenariusz serialu TV – adaptacja powieści Niesamowity dwór[33]
- Noc mieszania krwi (1984), scenariusz filmu fabularnego – adaptacja powieści Raz w roku w Skiroławkach[34]
- Raz w roku w Skiroławkach, (2003), scenariusz serialu TV i scenariusz filmu fabularnego – adaptacja powieści Raz w roku w Skiroławkach[35]
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1982)[36]
- Złoty Krzyż Zasługi[37]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)[38]
- Odznaczenie im. Janka Krasickiego[39]
- Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”[39]
- Odznaka honorowa „Zasłużony dla Warmii i Mazur”[39]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Zbigniew Nowicki (Nienacki). pojezierzeilawskie.pl. [dostęp 2022-11-09]. (pol.).
- ↑ Życiorys Zbigniewa Nienackiego. nienacki.art.pl. [dostęp 2022-11-09]. (pol.).
- ↑ Stał za "Panem Samochodzikiem". Życie wypełniał romansami, żona i kochanka biły się o spadek [online], OnetKobieta, 10 kwietnia 2023 [dostęp 2023-04-11] (pol.).
- ↑ Prawdziwe życie Pana Samochodzika. Polityka, 2007.
- ↑ Pan Samochodzik, tajne służby i młoda kochanka, czyli niezwykły życiorys Zbigniewa Nienackiego [online], Gazeta Olsztyńska [dostęp 2018-12-27] (pol.).
- ↑ Inni pisarze. Oficyna Wydawnicza „Warmia”. [dostęp 2019-02-14]. (pol.).
- ↑ Forum Pana Samochodzika - Zobacz Forum - Konkurs na Samochodzikową Książkę Roku [online], pansamochodzik.net.pl [dostęp 2018-07-03] .
- ↑ Aleja żeglarska [online], Forum Miłośników Pana Samochodzika [dostęp 2018-11-16] .
- ↑ Iława. Trzy nowe tablice w Alei Żeglarskiej- odsłonięte [online], Iławski Dziennik Internetowy Info Iława, 6 listopada 2018 (pol.).
- ↑ Nieznane życie twórcy Pana Samochodzika. Oskarżano go o szerzenie pornografii [online], kultura.onet.pl, 16 września 2021 [dostęp 2021-10-02] .
- ↑ Zupełnie Inna Opowieść , „Pan Samochodzik i templariusze” wraca na ekrany | Produkcję zapowiedział Netflix [online], Zupełnie Inna Opowieść, 12 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-28] (pol.).
- ↑ Pan Samochodzik i templariusze | Film | 2023. 2023-08-15. [dostęp 2023-08-26].
- ↑ WOREK JUDASZÓW Zbigniew Nienacki wyd 1 1961 - 6636922352 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ Nienacki Podniesienie wyd. 1 1963 WAWA - 7427543531 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ NIENACKI - Laseczka i tajemnica (1963) - 3160456860 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ == Zbigniew NIENACKI - Z głębokości [1964] == - 7719827400 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ Sędzia szarpany wyrzutami sumienia [online], www.biblionetka.pl [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ Liście dębu Tom 1 Zbigniew Nienacki Wydanie 1 1967 - 7294784449 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ LIŚCIE DĘBU TOM II - Z.Nienacki [online], www.wieszcz.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ Mężczyzna czterdziestoletni ___ Z.Nienacki __ 1971 - 4139025592 - oficjalne archiwum Allegro [online], archiwum.allegro.pl [dostęp 2021-02-04] (pol.).
- ↑ Nienacki Zbigniew (właśc. Nowicki Zbigniew Tomasz) Uwodziciel [online], www.biblionetka.pl [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ Termitiera, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ Golem, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (sztuki). [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ Groteski sceniczne. - Biblioteka Narodowa (Polska) [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2021-02-04] (ang.).
- ↑ Opowieść o Bielinku : widowisko w 10 scenach na podstawie powieści "Podniesienie" Z. Nienackiego - Prolib Integro [online], integro.bs.katowice.pl [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ Zbigniew Nienacki , Sztuki teatralne, Wrocław: Rzecz Kultowa, 2004, ISBN 83-917707-1-0, OCLC 56632290 [dostęp 2021-02-04] .
- ↑ PAN SAMOCHODZIK I TEMPLARIUSZE. www.filmweb.pl. [dostęp 2023-07-09]. (pol.).
- ↑ Śledztwo w toku czyli nieznany Nienacki w archiwach Filmoteki Narodowej – ZNienacka [online], Portal ZNienacka [dostęp 2019-11-26] (pol.).
- ↑ Żegnaj Potworze czyli nieznany Nienacki w archiwach Filmoteki Narodowej [online], Portal ZNienacka, 18 października 2019 (pol.).
- ↑ Dębowe liście i Liście dębu czyli jak rodziła się epicka opowieść Nienackiego – ZNienacka [online], Portal ZNienacka [dostęp 2019-11-26] (pol.).
- ↑ 5:0 dla mordercy czyli Księga Strachów dla dorosłych – ZNienacka [online], Portal ZNienacka [dostęp 2019-12-08] (pol.).
- ↑ Biały Koń czyli nieznany Nienacki w archiwach Filmoteki Narodowej – ZNienacka [online], Portal ZNienacka [dostęp 2019-11-26] (pol.).
- ↑ Pan Samochodzik i Niesamowity Dwór – dwa scenariusze, część 1 [online], Portal ZNienacka, 26 września 2019 .
- ↑ Noc mieszania krwi czyli Skiroławki na dużym ekranie [online], Portal ZNienacka, 5 września 2019 .
- ↑ Raz w roku w Skiroławkach – drugie podejście do ekranizacji powieści Zbigniewa Nienackiego, część I [online], Portal ZNienacka, 6 października 2019 .
- ↑ Marcin Wyrwał „Pan Samochodzik i człowiek o wielu twarzach” Onet.pl 30 grudnia 2015
- ↑ Kto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, s. 908.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400 - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki - wskazany jako Nowicki Zbigniew.
- ↑ a b c Zbigniew Nienacki – LEKSYKON KULTURY WARMII I MAZUR [online], leksykonkultury.ceik.eu [dostęp 2023-12-07] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Wiesław Kot, Dorota Górska , PRL jak cudnie się żyło!, Poznań: Publicat Wydawnictwo, 2008, ISBN 978-83-245-1506-6, OCLC 297527065 .
- Piotr Łopuszański, Pan Samochodzik i jego autor: o książkach Zbigniewa Nienackiego dla młodzieży, Warszawa: Wydawnictwo Nowy Świat, 2009, ISBN 978-83-7386-329-3, OCLC 751180075 .
- Mariusz Szylak , Zbigniew Nienacki. Życie i twórczość, Oficyna wydawnicza „WARMIA” s.c. w Olsztynie, [2008], ISBN 978-83-60586-12-9 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Internetowy Klub Nienackofanów
- Forum Miłośników Pana Samochodzika
- „Z przygodą na ty” – Forum Miłośników Przygód Pana Samochodzika
- Portal tematyczny ZNienacka
- Zbigniew Nienacki w bazie filmpolski.pl