Nabonid – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Stela Nabonida, zbiory British Museum | |
król Babilonu | |
Okres | od 556 p.n.e. |
---|---|
Poprzednik | |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Data urodzenia | ok. 610 p.n.e. |
Ojciec | Nabu-balassu-iqbi |
Matka | |
Dzieci |
Nabonid, właśc. Nabu-na'id (akad. Nabû-nā'id) – ostatni władca państwa nowobabilońskiego, rządził w latach 556–539 p.n.e.[1][2][a] Objął tron w wyniku przewrotu pałacowego, w którym obalony został Labaszi-Marduk. Po 17 latach panowania sam obalony został przez perskiego króla Cyrusa II Wielkiego, który przyłączył Babilonię do imperium perskiego.
Był to ostatni mezopotamski władca rządzący nad ostatnim z (trwającej tysiąclecia serii) państw sumero-akadzkich, które zapoczątkowały cywilizację[3].
Źródła
[edytuj | edytuj kod]Głównymi źródłami informacji o Nabonidzie i jego rządach są:
- Kronika Nabonida – tekst historiograficzny przedstawiający najważniejsze wydarzenia z kolejnych lat panowania Nabonida[4].
- Chronograficzny dokument dotyczący Nabonida – tekst o charakterze kronikarskim opisujący wydarzenia z 2 i 3 roku panowania Nabonida[5].
- Król sprawiedliwości – babiloński dokument w języku aramejskim przedstawiający Nabonida jako prawego i sprawiedliwego władcę[6][1].
- inskrypcje królewskie Nabonida
- dokumenty ekonomiczne i administracyjne z okresu rządów Nabonida
- inskrypcja na Cylindrze Cyrusa – propagandowy tekst przedstawiający Cyrusa jako wybawiciela Babilonii, a Nabonida jako bezbożnego tyrana i ciemiężyciela ludności[7]
- Poetycka relacja o Nabonidzie – pamflet z czasów panowania Persów ukazujący Nabonida w negatywnym świetle[6][8][1].
- wzmianki o Nabonidzie u autorów klasycznych, oparte w większości na przekazie Berossosa
- biblijna Księga Daniela
- Modlitwa Nabonida (4Q242) – aramejski tekst odnaleziony pośród rękopisów z Qumran[9]
Imię
[edytuj | edytuj kod]Rodzime, akadyjskie imię tego władcy brzmi Nabû-nā'id[6][10]. Znaczy ono „(bóg) Nabu jest wychwalany/wysławiany”[11]. W języku elamickim zapisywano je Nab/Na-bu-ni-da, a w języku staroperskim Nabunaita[12]. W języku starogreckim spotykane są formy Ναβόννηδος – Nabonnedos (u Berossosa i Józefa Flawiusza) i Ναβονάδιος – Nabonadios (u Synkellosa i w Kanonie Ptolemeusza)[12].
Pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]Nabonid, w przeciwieństwie do swoich poprzedników, nie był związany z rodziną królewską panującą w Babilonie[13], a o jego pochodzeniu wiadomo jest niewiele[6][2]. Przypuszcza się, iż urodził się ok. 610 r. p.n.e.[6] O ojcu Nabonida, Nabu-balassu-iqbi, poza jego imieniem i przypisywanymi mu tytułami „księcia” (rubû) i „gubernatora” (šakkanakku), nic więcej nie wiadomo[14]. Niektórzy uczeni widzą w nim przywódcę jednego z plemion aramejskich[6] lub dostojnika asyryjskiego w Harranie[15]. Matka Nabonida, Adda-guppi', znana ze swej „autobiograficznej” inskrypcji odkrytej w Harranie, pochodziła być może z upadłej asyryjskiej dynastii królewskiej[16]. Do końca istnienia imperium asyryjskiego mieszkała ona w Harranie, skąd po zdobyciu tego miasta przez armię nowobabilońską uprowadzona została do Babilonu[15][14]. W Babilonie zamieszkała ona w pałacu królewskim, ale zajmowana przez nią tam pozycja pozostaje nieznana[14][15]. To właśnie dzięki jej staraniom młody Nabonid trafić miał na babiloński dwór królewski, by służyć tam Nabuchodonozorowi II (604–562 p.n.e.) i Neriglissarowi (560–556 p.n.e.):
„Ja przedstawiłam Nabonida, (mego) syna, mego potomka, Nabuchodonozorowi, synowi Nabopolassara, i Neriglissarowi, królowi Babilonu. Dzień i noc służył im i robił wszystko to, co czyniło ich szczęśliwymi”[17]
Adda-guppi' przeżyła 104 lata i zmarła w dziewiątym roku panowania swego syna[6][18].
Przejęcie tronu
[edytuj | edytuj kod]Wydaje się, iż na dworze królewskim Nabonid osiągnął z czasem ważną pozycję, stając się członkiem wąskiego grona wysokich dostojników pałacowych[13]. Niektórzy uczeni próbowali identyfikować go z Nabu-na'idem, „zarządcą miasta” (ša muhhi āli), wymienianym jako świadek w transakcji handlowej w dokumencie ekonomicznym datowanym na 597 r. p.n.e.[6] W duplikacie tego tekstu osoba ta zwana jest jednak „synem króla”, a poza tym Nabonid w 597 r. p.n.e. miałby zaledwie 14 lat[6]. Inni badacze identyfikują Nabonida z „Labynetusem Babilończykiem”, który według Herodota w 585 r. p.n.e. pośredniczyć miał w rozmowach pokojowych pomiędzy Lidią a Medią (Dzieje I 74)[6]. Powołują się oni przy tym na inne fragmenty z Herodota (Dzieje I 77, 188), w których „Labynetusem” nazywa on również ostatniego króla Babilonii[6]. Trzeba jednak zaznaczyć, iż nie jest pewne, czy w obu przypadkach chodzi o tę samą osobę[19].
W końcu kwietnia 556 r. p.n.e. zmarł Neriglissar, pozostawiając tron babiloński swemu synowi Labaszi-Mardukowi[20]. Ten zgodnie z Urucką listą królów panować miał bardzo krótko, bo jedynie przez trzy miesiące[20][21]. Tak krótki okres panowania potwierdzają dokumenty ekonomiczne datowane jego imieniem, które odnaleziono w Uruk (wszystkie pochodzą z okresu pomiędzy 3 maja a 19 czerwca 556 r. p.n.e.) i Sippar (wszystkie pochodzą z okresu pomiędzy 22 maja a 20 czerwca 556 r. p.n.e.)[20]. Fakt, iż najwcześniejszy znany dokument ekonomiczny datowany imieniem Nabonida pochodzi z 25 maja 556 r. p.n.e. wskazuje, iż już w tym miesiącu dojść musiało do wybuchu buntu, którego celem było odsunięcie Labaszi-Marduka od władzy[20]. Spiskowcami byli wysocy dostojnicy z najbliższego otoczenia króla, a ich przywódcą był najprawdopodobniej sam Nabonid[13][b]. Otwarta uzurpacja Nabonida nie spotkała się z dużym oporem i już w końcu czerwca 556 r. p.n.e. po tym, jak Labaszi-Marduk został pokonany i prawdopodobnie zabity[c], bez problemu objął on tron babiloński[22][6]. W jednej ze swych inskrypcji Nabonid pisze, że jego zwolennicy zanieśli go do pałacu i padli na ziemię u jego stóp, witając go jako króla[23]. W tej samej inskrypcji twierdzi on też, że został władcą Babilonu z rozkazu boga Marduka i że działał zgodnie z wolą Nabuchodonozora II i Neriglissara[23]. Z kolei według jego inskrypcji z Harranu na króla powołać miał go bóg Sin[23].
Przypuszczalny zasięg imperium nowobabilońskiego za rządów Nabonida |
---|
![]() |
Rządy
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze lata
[edytuj | edytuj kod]W chwili objęcia tronu Nabonid był już w podeszłym wieku[22][6], zaś jego syn Bel-szar-usur (biblijny Baltazar) był już na tyle dojrzały, by brać pełny udział w życiu politycznym[22]. Początek panowania Nabonida cechuje ścisłe przestrzeganie babilońskiej tradycji[14]. Już wówczas podjął on decyzję o rozpoczęciu zakrojonych na szeroką skalę prac budowlanych przy wielu świątyniach, wprowadzając jednocześnie zmiany, które miały usprawnić zarządzanie nimi[14]. Rozpoczął też działania mające na celu przywrócenie dawnych zwyczajów i rytuałów[14]. Ich przejawem było m.in. powołanie jego córki En-nigaldi-Nanny na zapomniany już urząd najwyższej kapłanki (ēntu) boga Sina w Ur w drugim roku jego panowania[24]. Wydarzenie to poprzedzić miało zaćmienie Księżyca, które zinterpretowano jako znak od boga Sina, za pomocą którego wyrazić miał on swe pragnienie przywrócenia tego urzędu[25]. Zdaniem naukowców wspomniane tu zaćmienie Księżyca, do którego dojść miało 13 dnia miesiąca ulūlu, odpowiadać ma zaćmieniu Księżyca które miało miejsce 26 września 554 r. p.n.e.[25] Ustalenie tej daty odegrało decydującą rolę przy ustaleniu chronologii wydarzeń z okresu panowania Nabonida[25]. Poza działalnością budowlaną i administracyjną Nabonid na początku swego panowania poprowadził również wyprawy wojenne do Syrii i Anatolii, kolejno przeciw Hume, Hamat i Ammananu[23].
Pobyt w oazie Tema
[edytuj | edytuj kod]Pomiędzy trzecim a szóstym rokiem swego panowania Nabonid przeniósł się wraz ze swym dworem z Babilonu do odległej oazy Tema na Półwyspie Arabskim[23][14]. Według inskrypcji z jego stel z Harranu powodem opuszczenia przez niego stolicy miało być występne i nikczemne postępowanie „synów Babilonu, Borsippy, Nippur, Ur, Uruk (i) Larsy, kapłanów (i) ludu stolic Akadu”, którzy obrazić mieli „króla bogów” – boga Sina[26][27]. Zgodnie z tym co napisał Nabonid mieli oni „zapomnieć o swych obowiązkach, ciągle mówić o zdradzie, a nie lojalności, jak pies pożerać jeden drugiego i spowodować, że zapanowały wśród nich gorączka i głód”[27]. Rozgniewany tym wszystkim Nabonid postanowił wyjechać z Babilonu i zamieszkać daleko na zachodzie, na pustyni, wśród mieszkańców miast i oaz położonych pomiędzy Temą a Jatrib (wsp. Medyna)[27]. Tam miał pozostawać przez 10 lat[27]. O pobycie Nabonida w Temie wspomina też Poetycka relacja o Nabonidzie:
„Gdy trzeci rok (jego panowania) miał się rozpocząć, powierzył on armię swemu najstarszemu synowi, swemu pierworodnemu, oddziały w kraju przekazał pod jego rozkazy. Wszystko porzucił, powierzył mu królestwo, a sam wyruszył w długą podróż. Wojska Akadu pomaszerowały z nim w kierunku Temy, daleko na zachodzie. Rozpoczął wyprawę na drodze wiodącej do odległego regionu. Gdy dotarł tam, zabił w bitwie księcia Temy, zarżnął stada zarówno tych, co mieszkali w mieście, jak i tych, co mieszkali poza nim. Sam uczynił z Temy swą rezydencję, a wojska Akadu też tam stacjonowały. Uczynił miasto pięknym, zbudował tam pałac jak pałac w Babilonie. Wzniósł również mury obronne i otoczył miasto wartownikami”[8]
Uczeni w różny sposób próbowali wytłumaczyć dziesięcioletni pobyt Nabonida w oazie Tema. Zdaniem jednych chciał on ugruntować swą kontrolę nad tym regionem[26]. Zdaniem innych chodziło tu o względy ekonomiczne, gdyż Tema leżała na skrzyżowaniu głównych arabskich szlaków karawan. Zgodnie z tą teorią Nabonid dążyć miał do opanowania zachodnich szlaków handlowych, gdyż z powodu zamulenia coraz bardziej ograniczona była działalność portów morskich Babilonii w Zatoce Perskiej, a szlaki handlowe wiodące na północ i wschód zablokowane były przez wrogo nastawionych Medów[26]. Jeszcze inni zakładają, że Nabonid udał się tam z powodu swych przekonań religijnych, jako że Tema była wielkim centrum religijnym kultu boga księżyca[26][28]. Istnieje też teoria zakładająca niechęć Nabonida do powrotu do stolicy i brania udziału w corocznym święcie Nowego Roku, w trakcie którego musiałby on potwierdzić tradycyjne przywileje kapłanów i mieszkańców Babilonu oraz innych świętych miast Babilonii[29].
Podczas nieobecności Nabonida w Babilonii rządził tam w jego imieniu jego syn i następca tronu Bel-szar-usur[29].
Powrót do Babilonii
[edytuj | edytuj kod]Po dziesięcioletnim pobycie w oazie Tema Nabonid powrócił do Babilonii, co nastąpiło pomiędzy 12 a 16 rokiem jego panowania[23]. Tu osobiście przejął nadzór nad administracją i wyznaczył nowych urzędników[28]. Podjął także decyzję o odbudowie świątyni boga Sina w Harranie – był to projekt, którego nie zdołał zrealizować na początku swego panowania[28]. Wydaje się też, że dokonał on istotnych zmian w obrzędach religijnych w Babilonii, umiejscawiając boga Sina w świątyni Marduka i przyznając mu naczelne miejsce w panteonie[28].
Najazd Cyrusa Wielkiego na Babilonię (539 r. p.n.e.) |
---|
![]() |
Najazd Cyrusa na Babilonię
[edytuj | edytuj kod]W trakcie pobytu Nabonida w oazie Tema ważne zmiany polityczne dokonały się u wschodnich i północnych granic Babilonii. Według Kroniki Nabonida w szóstym roku panowania Nabonida Astiages (Ištumegu), król Medów, zaatakował perskiego króla Cyrusa (Kuraš), zwanego w tekście „królem Anszan”[30]. Armia Astiagesa zbuntowała się jednak przeciw swemu władcy, uwięziła go i przekazała Cyrusowi, który podbił Medię i zajął jej stolicę Ekbatanę (Agamtanu)[30]. Zjednoczywszy Medów i Persów pod swoją władzą Cyrus rozpoczął podbój sąsiednich ziem, docierając aż do zachodniej Anatolii, gdzie pokonał rządzone przez Krezusa królestwo Lidii[28]. Zwycięstwa odnoszone przez Cyrusa odbiły się echem również w Babilonii, gdzie Ugbaru, zarządca graniczącej z Persją krainy Gutium, dokonał secesji i przeszedł na stronę Cyrusa[28]. Na początku 539 r. p.n.e., przeczuwając zbliżający się konflikt z Persją, Nabonid rozkazał sprowadzić do Babilonu posągi wszystkich głównych bogów, by w razie perskiego ataku nie wpadły one we wrogie ręce[31].
Według Kroniki Nabonida w 17 roku panowania Nabonida (539 r. p.n.e.), w miesiącu tašrītu (wrzesień-październik), armia perska pod wodzą Cyrusa najechała Babilonię i w bitwie pod Upi pokonała armię babilońską[32]. 14 dnia miesiąca tašrītu w ręce perskie bez walki wpadło miasto Sippar, a Nabonid zmuszony został do ucieczki[32]. Dwa dni później, 16 dnia miesiąca tašrītu, armia perska dowodzona przez Ugbaru z Gutium zdobyła bez walki Babilon[32]. Niewykluczone, że zgodnie z tradycją przekazaną przez pisarzy klasycznych i Biblię, stolica zdobyta została wskutek nagłego, niespodziewanego ataku[33]. Wkrótce potem, po powrocie do Babilonu, Nabonid dostał się do perskiej niewoli[29][32].
Bezkrwawe zdobycie Babilonu i pojmanie Nabonida potwierdza inskrypcja na Cylindrze Cyrusa:
„On (tj. Marduk) rozkazał mu (tj. Cyrusowi) udać się do swego miasta Babilonu. Ustawił go na drodze do Babilonu i jak towarzysz i przyjaciel ruszył u jego boku. Jego potężna armia, niepoliczalna jak woda w rzece, kroczyła u jego boku w pełnym rynsztunku. To dzięki niemu wkroczył on do jego miasta Babilonu bez walki czy bitwy; ocalił Babilon od niedoli. Dostarczył Nabonida, króla który nie czcił go, w jego (tj. Cyrusa) ręce”[7]
Nieco inny przebieg wydarzeń podaje Berossos, według którego Nabonid po przegranej bitwie z Cyrusem schronił się w Borsippie. Po zdobyciu Babilonu Cyrus wyruszył do Borsippy, gdzie Nabonid poddał mu się bez walki[34].
Dalszy los Nabonida pozostaje nieznany, gdyż milczą na ten temat zachowane źródła klinowe. Jedynie u Berossosa zachowała się informacja, jakoby Cyrus miał darować Nabonidowi życie, mianując go zarządcą Karmanii[d], odległej wschodniej prowincji królestwa perskiego. Tam też Nabonid spędzić miał resztę swego życia i umrzeć[34].
3 dnia miesiąca arahsamna (październik-listopad) 539 r. p.n.e. Cyrus uroczyście wkroczył do Babilonu[35]. Skutkiem jego zwycięstwa było objęcie przez niego w posiadanie terytorium królestwa nowobabilońskiego i koniec niezależności politycznej tego kraju, chociaż Babilon zachował status stolicy[33].
„W tym czasie obszar wspaniaych fundamentów pośrodku E-gipar, nieskalanej celli, miejsca rytuałów najwyższej kapłanki, popadł w ruinę. Dzikie palmy daktylowe (i) drzewa owocowe porastały jego wnętrze. Ja oczyściłem (je) z drzew i usunąłem nagromadzoną (tam) ziemię. Spojrzałem na pozostałości i odkryłem jej założenie fundacyjne. Spojrzałem na inskrypcje z imionami starożytnych królów w jej wnętrzu. Spojrzałem na starą inskrypcję Enanedu, kapłanki ēntu w Ur, córki Kudur-Mabuka, siostry Rim-Sina, króla Ur, który odnowił E-gipar, który otoczył murem miejsce spoczynku starożytnych kapłanek ēntu wzdłuż E-gipar. Ja odbudowałem E-gipar od nowa tak (jak była) w przeszłości”[36]
„Aby odbudować E-hulhul, świątynię Sina, (...) która jest w Harranie, którą Aszurbanipal, syn Asarhaddona, książę który panował przede mną, kazał odbudować, zgromadziłem (...) królów, książęta, gubernatorów i me liczne oddziały, które Sin, Szamasz i Isztar (...) powierzyli mi. I w odpowiedni miesiąc, w odpowiedni dzień, które Szamasz i Adad ujawnili mi dzięki wróżbom, z pomocą mądrości bogów Ea i Asarluhi, z pomocą sztuki egzorcystów, według sztuki boga Kulla, pana fundamentów i budownictwa, (...) na depozytach fundacyjnych Aszurbanipala, króla Asyrii, który odnalazł fundamenty Salmanasara, syna Aszurnasirpala, oczyściłem fundamenty i (na nich) rozpocząłem odbudowę. Zmieszałem zaprawę z winem, olejem oraz miodem i namaściłem nimi rampy budowlane. (...) Wzmocniłem i poprawiłem jej (tj. świątyni) konstrukcję. Świątynię tę od jej fundamentów aż do jej szczytu zbudowałem od nowa i ukończyłem jej budowę”[37]
Nabonid – król budowniczy
[edytuj | edytuj kod]Informacje o działalności budowlanej Nabonida zachowały się w jego inskrypcjach oraz w dokumentach ekonomicznych z archiwów świątynnych[29]. Zgodnie z nimi do najważniejszych projektów budowlanych przeprowadzonych przez tego władcę należały:
- Przebudowa E-babbar (sum. é.babbar; tłum. „lśniący dom”), świątyni boga Szamasza i bogini Aji w Sippar (2 rok panowania)[29][38]. W trakcie prac restauracyjnych odnaleziony został posąg Sargona Wielkiego, który następnie złożono ponownie w fundamentach budowli[29].
- Odnowa E-kura (sum. é.kur.ra; tłum. „dom góry”), świątyni Bunene w Sippar (pomiędzy 4 a 13 rokiem panowania)[29][39].
- Odnowa E-kunankuga (sum. é.kun4.an.kù.ga; tłum. „dom, nieskalane schody do niebios”), zigguratu boga Szamasza w Sippar (10 rok panowania)[29][40].
- Odnowa E-ulmasz (sum. é.ul.maš), świątyni bogini Anunitu w Sippar-Anunitu (najprawdopodobniej w 16 roku panowania)[29][41]. W swej inskrypcji Nabonid wspomina wcześniejsze prace prowadzone przy tej budowli przez Sabiuma i Szagarakti-Szuriasza[41].
- Przebudowa E-babbar (sum. é.babbar; tłum. „lśniący dom”), świątyni boga Szamasza i bogini Aji w Larsie (10 rok panowania)[29][38].
- Odbudowa E-durana (sum. é.dur.an.na; tłum. „dom, więź niebios”), zigguratu Szamasza w Larsie[42].
- Odbudowa E-gipar (sum. é.ĝi6.pàr; tłum. „dom Giparu”), siedziby najwyższej kapłanki (ēntu) boga Sina w Ur (2 rok panowania)[43][29]. Nabonid kazał odbudować tę budowlę dla swej córki En-nigaldi-Nanny[43].
- Prace restauracyjne przy E-nunmah (sum. é.nun.mah; tłum. „dom wyniosłego księcia”), części świątyni E-kisznugal w Ur[29][44].
- Prace restauracyjne przy E-lugalgalgasisa (sum. é.lugal.ĝalga.si.sá; tłum. „dom króla, który pozwala rozwijać się radzie”), ziguracie w Ur (16 lub 17 rok panowania)[45][29]. W swej inskrypcji Nabonid wspomina o wcześniejszych pracach przy tym zigguracie prowadzonych przez Ur-Nammu i Szulgiego[45].
- Przebudowa E-hulhul (sum. é.húl.húl; tłum. „dom, który daje radość”), świątyni boga Sina w Harranie[29][46].
- Przebudowa E-ulmasz (sum. é.ul.maš), świątyni Isztar w dzielnicy Ulmasz w Agade[41].
- Odbudowa E-igikalama (sum. é.igi.kalam.ma; tłum. „dom, oko kraju”), świątyni boga Lugal-Marada w Marad[47].
- Przebudowa E-maszdari (sum. é.maš.da.ri; tłum. „dom zwierzęcych ofiar”), świątyni Belet-Akkade (Isztar z Agade) w Babilonie[48].
- Według Berossosa Nabonid zbudować miał w Babilonie mur obronny od strony Eufratu. Odnalezione tam cegły z odciśniętą na nich inskrypcją Nabonida zdają się potwierdzać jego słowa[29].
Inskrypcje budowlane Nabonida odnaleziono w trakcie wykopalisk na wielu mezopotamskich stanowiskach, m.in. w Tall al-Lahm, Ur, Larsie, Uruk, Babilonie, Kisz, Sippar i Harranie[49].
Nabonid – „król archeolog”
[edytuj | edytuj kod]Stosunek Nabonida do przeszłości oraz szczególna troska i poszanowanie z jakimi traktował on odkryte w trakcie prac budowlanych pamiątki przeszłości sprawiły, iż w historiografii nazywany jest on często „królem archeologiem”[14] lub „pierwszym znanym archeologiem”[50]. W połowie VI w. p.n.e., sfinansował wykopaliska w ruinach miasta swych sumeryjskich poprzedników, a następnie wystawił na widok publiczny odnalezione artefakty[51]. Nie był on pierwszym mezopotamskim władcą, który interesował się przeszłością, ale to w jego inskrypcjach pojawia się niemal obsesyjne pragnienie odbudowywania świątyń według ich starożytnych planów i założeń[52]. Odbudowę każdej świątyni poprzedzał on swego rodzaju „pracami wykopaliskowymi”, w trakcie których poszukiwał depozytów fundacyjnych wcześniejszych władców i fundamentów wzniesionych przez nich świątyń[49]. Na najstarszych odkrytych w ten sposób fundamentach wznoszona była nowa świątynia, a odnalezione depozyty fundacyjne i inne zabytki składane były z szacunkiem i czcią w jej wnętrzu[49]. Przebieg takich „prac wykopaliskowych” dobrze ilustruje tekst opisujący odbudowę świątyni boga Szamasza w Sippar:
„W miesiącu elūlu, [...] tego samego [roku], w E-babbar, świątyni Szamasza, która jest w Sip[par, w której] królowie, jego poprzednicy, na próżno szukali [starożytnych] fundamen[tów] – starożytnej siedziby [...] jego królestwa, która uradowałaby jego serce – ujawnił on (tj. bóg Szamasz) jemu, swemu skromnemu, czczącemu go słudze, który nieustannie poszukiwał jego świętych miejsc, święte fundamenty Naram-Sina, syna Sargona. W tym samym roku, w sprzyjającym miesiącu, w odpowiednim dniu, położył on fundamenty E-babbar, świątyni Szamasza, na świętych fundamentach Naram-Sina, syna Sargona, nie powiększając ani nie zmniejszając ich nawet o szerokość palca. Zobaczył inskrypcję Naram-Sina i, bez ruszania jej z miejsca, odnowił ją i dodał (do niej) swą własną inskrypcję. Zobaczył w tych świętych fundamentach posąg Sargona, ojca Naram-Sina. Połowy jego głowy brakowało, a jej stan był tak zły, że rysy twarzy były ledwo widoczne. Jako że był oddany bogom i szanował władzę królewską, wezwał najlepszych rzemieślników, odnowił głowę posągu i przywrócił (jej) twarz. Nie usunął go (tj. posągu) z jego miejsca, ale pozostawił go w E-babbar (i) wyznaczył dary dla niego. Dla Szamasza, wielkiego pana, jego pana, wzniósł on E-babbar w radości i szczęściu”[53]
Zdaniem niektórych uczonych co najmniej część „zbiorów” należących do tzw. „muzeum” odkrytego w pałacu Nabuchodonozora II w Babilonie oraz do tzw. „muzeum” odkrytego w E-gipar w Ur mogła zostać zebrana właśnie za rządów Nabonida[49].
Nabonid – król wojownik
[edytuj | edytuj kod]W źródłach pisanych dotyczących panowania Nabonida przetrwały informacje dotyczące wypraw wojennych podejmowanych przez tego władcę w pierwszych trzech latach jego panowania. Według nich w pierwszym roku swego panowania wyprawił się on przeciw królestwu Hume w południowej Anatolii, biorąc tam do niewoli 2850 jeńców[23]. W następnym roku wyruszył on przeciw królestwu Hamat w Syrii[23]. W trzecim roku swego panowania ponownie wyruszył na zachód, najprawdopodobniej również do Syrii, tym razem przeciw miastu Ammananu[23]. Mieszkańców i króla tego miasta spotkać miał straszny los:
„[...] ściął głowy mieszkańcom Ammananu [... i zebrał je] w stosy. Zawiesił [króla] na palu i [...]”[54]
Nabonid – reformator religijny
[edytuj | edytuj kod]Polityka religijna
[edytuj | edytuj kod]Po przejęciu władzy Nabonid, mimo iż wciąż oddawał cześć Mardukowi, Nabu i innym babilońskim bogom, zaczął stopniowo faworyzować i promować kult Sina, boga księżyca[23]. Znalazło to odzwierciedlenie w inskrypcjach Nabonida, w których Sin, nazywany „panem bogów” i „królem bogów”, wywyższony został do rangi najważniejszego bóstwa, przejmując boskie prerogatywy przynależne tradycyjnie Mardukowi[26]. Nabonid szczególną czcią otaczał Sina z miasta Harran, skąd pochodziła jego matka. Rozbudowa E-hulhul, świątyni Sina w tym mieście, stała się jednym z najważniejszych projektów budowlanych tego władcy. Pod opieką króla znalazła się również E-kisznugal, świątynia Sina w Ur[26]. Już w drugim roku swego panowania Nabonid przeznaczył swą córkę En-nigaldi-Nannę do pełnienia tam funkcji najwyższej kapłanki (ēntu)[26]. Oddanie Nabonida bogu księżyca wywołało niezadowolenie kapłanów z Babilonu i innych świętych miast Babilonii[26]. Kapłani Marduka w Babilonie w szczególności mieli mu za złe to, że opuścił na wiele lat stolicę, przez co akitu, święto Nowego Roku, w trakcie którego obecność króla była niezbędna, nie mogło się odbyć[26].
Reforma administracji świątynnej
[edytuj | edytuj kod]Na początku swego panowania Nabonid zarządził reorganizację administracji świątynnej, mającą na celu ograniczenie wpływów kapłanów i objęcie kontrolą państwa własności świątyń. Wprowadzone przez niego zmiany dotyczyły przede wszystkim sposobu, w jaki wielkie świątynie były zarządzane. Już w pierwszym roku swego panowania przyznał on dwóm prywatnym osobom prawo do uprawy dużego obszaru ziemi należącego do świątyni E-ana. Wcześniej zgody takiej udzielić mogły jedynie władze świątynne. Na początku swego panowania w gronie osób zarządzających świątynią E-ana umieścił on również królewskiego komisarza i nadzorcę własności świątynnej (rēš šarri, bēl piqitti). W swym trzecim roku panowania Nabonid do grona osób zarządzających tą świątynią wprowadził jeszcze dodatkowo zarządcę „królewskiej skrzyni” (quppu ša šarri), który miał pilnować, by ustalona z góry część dochodów świątynnych przekazywana była państwu. Podobne reformy wprowadzone również zostały w innych głównych świątyniach[26].
Sytuacja ekonomiczna w Babilonii za rządów Nabonida
[edytuj | edytuj kod]W tekstach powstałych już po podboju Babilonii przez Persów Nabonid przedstawiany jest jako zły władca, za którego rządów ludność cierpiała biedę i głód[29]. W inskrypcjach samego Nabonida wzmiankowane są wprawdzie klęski suszy i głodu, ale król ten w wielu miejscach podkreśla, że za jego rządów kraj rozkwitał a jego poddani cieszyli się dobrobytem[55]. Na to, że jego kraj rzeczywiście prosperował, zdaje się wskazywać stosunkowo duża ilość (ok. 3000) dokumentów ekonomicznych pochodzących z czasów jego 17-letnich rządów (dla porównania z okresu 43-letnich rządów Nabuchodonozora II znanych jest ok. 1700 tego rodzaju dokumentów, a z czasów 36-letniego panowania Dariusza I ok. 1500)[55].
Postać Nabonida w źródłach perskich i późniejszych
[edytuj | edytuj kod]W źródłach babilońskich, powstałych już po podboju Babilonii przez Persów, Nabonid przedstawiany jest jako zły, bezbożny władca, wykorzystujący swych poddanych, za którego rządów panowały głód i bieda:
„[Jeżeli chodzi o Nabonida], to nie rozpowszechniał on prawa i porządku, sprawił, że zwykli ludzie marli z niedostatku, ludzi szlachetnie urodzonych zabił na wojnie, zablokował drogi dla handlu. Z jego powodu dla rolnika rzadkimi stały się [...], nie było [...], żniwiarz nie śpiewa już (podczas pracy) pieśni alalu, nie ogradza już swego pola. Zabrał on ich mienie, rozproszył ich majątek, [...] zrujnował kompletnie, ich rozkładające się ciała pozostają w ciemnym miejscu”[8]
Tego rodzaju teksty pisane były często przez lub pod wpływem kapłanów Marduka, mających Nabonidowi za złe, iż ten odwrócił się od ich boga:
„Według swego własnego zamiaru przestał czcić Marduka, króla bogów, ciągle czynił zło miastu Marduka. Codziennie (...), bez chwili przerwy, bezlitośnie kazał jego mieszkańcom odrabiać pracę przymusową, rujnując ich wszystkich”[7]
Wszystkie te teksty były jednak w rzeczywistości propagandowymi pamfletami, mającymi w korzystnym świetle ukazać nowego władcę – Cyrusa[29]. Przedstawiony w nich negatywny obraz Nabonida trafił jednak do literatury greckiej. I tak np. Ksenofont opisuje ostatniego króla babilońskiego, którego nie wymienia z imienia, jako bezbożnika[29].
Nebuchadnezzar (1795 r.) obraz Williama Blake’a |
---|
![]() |
Obraz będący ilustracją do biblijnej opowieści o szaleństwie Nabuchodonozora II, pierwotnie odnoszącej się najprawdopodobniej do Nabonida; zbiory Tate Gallery, Londyn |
W Biblii Nabonid nie jest wymieniany, ale w piątym rozdziale Księgi Daniela pojawia się jego syn Bel-szar-usur (biblijny Baltazar), który przedstawiany jest błędnie jako ostatni król babiloński przed podbojem perskim[29]. Sam Nabonid najprawdopodobniej utożsamiony został w Księdze Daniela z Nabuchodonozorem II, który nazywany jest tam ojcem Baltazara[55]. Wydaje się również, iż to historia o porzuceniu przez Nabonida Babilonu i jego dziesięcioletnim pobycie w oazie Tema stała się kanwą biblijnej opowieści o szaleństwie Nabuchodonozora z rozdziału czwartego Księgi Daniela[56]. W opowieści tej król ten dotknięty został rodzajem szaleństwa, które sprawiło, iż uważał się on za zwierzę i jak zwierzę postępował (zoantropia)[56]. W tym czasie „wypędzono go spośród ludzi, żywił się trawą jak woły, a rosa z nieba zwilżała go. Włosy jego urosły [niby] pióra orła, paznokcie zaś jego jak [pazury] ptaka” (Dn 4,30)[57]. Choroba króla była karą od Boga za jego arogancję i dumę. Po „siedmiu okresach czasu” Nabuchodonozor odzyskał rozum, uznał wielkość Boga, a władza królewska została mu przywrócona. O tym, iż pierwotnym bohaterem tej opowieści był Nabonid, a nie Nabuchodonozor, może świadczyć chociażby to, że szaleństwa Nabuchodonozora nie potwierdza żaden z zachowanych tekstów klinowych, podczas gdy o szaleństwie Nabonida krążyły pogłoski jeszcze za jego życia[9]. Aluzje na ten temat znaleźć można m.in. w Poetyckiej relacji o Nabonidzie, gdzie decyzja Nabonida o wywyższeniu boga Sina i przeniesieniu się do Temy wyjaśniana jest jego szaleństwem[8].
Zarówno opowieść o chorobie Nabuchodonozora z Księgi Daniela jak i historia o pobycie Nabonida w oazie Tema znalazły odzwierciedlenie w tekście 4Q242 odkrytym pośród rękopisów z Qumran[58][9]. Według tego aramejskiego, fragmentarycznie zachowanego tekstu, zwanego Modlitwą Nabonida, Nabonid w czasie swego pobytu w oazie Tema ukarany został przez Boga chorobą za oddawanie czci fałszywym, babilońskim bóstwom[58][9]. Przez siedem lat cierpieć miał on na złośliwy wrzód, żyjąc przez cały ten czas z dala od ludzi[58][9]. Po siedmioletnich modlitwach do swych bogów o uleczenie, które nie przyniosły rezultatu, Nabonid zwrócił się w końcu do żydowskiego „egzorcysty”, który odpuścił jego grzechy, tym samym uzdrawiając go[58].
Ważniejsze zabytki związane z Nabonidem
[edytuj | edytuj kod]Tabliczka z Kroniką Nabonida | |
---|---|
![]() | Gliniana tabliczka z zapisanym po obu jej stronach tekstem Kroniki Nabonida. Nie przetrwała w całości – brakuje dolnej części i większości lewej strony[4]. Zachowany jej fragment ma 13,97 cm długości i 14,6 cm szerokości[59]. Tabliczka pochodzi najprawdopodobniej z Babilonu[59], z okresu panowania Seleukidów[1]. Obecnie znajduje się ona w Muzeum Brytyjskim (BM 35382)[59][60]. Zapisany na tabliczce tekst zwany jest Kroniką Nabonida, gdyż poświęcony jest on w większości rządom tego właśnie władcy (inna nazwa to Kronika Nabonida-Cyrusa ze względu na opisanie również panowania Cyrusa[61]). W suchym, kronikarskim stylu, przedstawia on najważniejsze wydarzenia z kolejnych lat panowania Nabonida, począwszy od jego wstąpienia na tron, aż do pojmania go przez perskiego króla Cyrusa. W tekście znajdują się liczne luki spowodowane złym stanem zachowania tabliczki. Z tego też powodu dostępne są jedynie informacje dotyczące wydarzeń mających miejsce pomiędzy 1 a 3, 6 a 11 oraz 16 a 17 rokiem panowania Nabonida[6]. Według tekstu w pierwszych trzech latach swego panowania władca ten wyprawiać się miał przeciw swym wrogom na zachodzie. Po dużej luce tekst powraca z opisem wydarzeń z okresu pomiędzy 6 a 11 rokiem jego panowania. W okresie tym Nabonid przebywać miał już w oazie Tema, podczas gdy Babilonią w jego imieniu rządził jego syn. Autor kroniki kilkukrotnie zaznacza, iż z powodu nieobecności króla w stolicy w kolejnych latach nie mogło się tam odbyć święto akitu. Po kolejnej dużej luce tekst powraca z opisem wydarzeń z 16 i 17 roku panowania Nabonida, zakończonych najazdem Cyrusa, zdobyciem przez niego Babilonu i pojmaniem samego Nabonida. Tekst kończy się opisem rządów Cyrusa i jego syna Kambyzesa w Babilonie[4]. W głównej mierze to właśnie dzięki tabliczce z Kroniką Nabonida możliwe stało się ustalenie chronologii wydarzeń w Babilonii w trzeciej ćwierci VI w. p.n.e.[4] Przekładu na język polski dokonał Stefan Zawadzki[62]. |
Bazaltowa stela Nabonida (z Babilonu?) | |
---|---|
Bazaltowa stela, zaokrąglona na górze, nosząca na przedniej stronie reliefowe przedstawienie ukazujące babilońskiego króla oddającego cześć znajdującym się przed nim symbolom boskim. Zabytek ma wysokość 58 cm, szerokość 46 cm i grubość 25 cm[63][64]. Nie wiadomo, gdzie pierwotnie stała ta stela, ale przypuszcza się, iż pochodzić może z Babilonu, gdyż to tam kupił ją w 1811 roku C.J. Rich[49][63]. Obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Brytyjskiego (ME 90837)[63][65]. Przedstawiony na steli władca nie jest wprawdzie wymieniony z imienia w inskrypcji na steli, ale podobieństwo jego wizerunku do wizerunków Nabonida znanych z innych płaskorzeźb (np. z jego stel z Harranu) wskazuje, że chodzić tu musi o tego właśnie władcę[63]. Na przedstawieniu król Nabonid, noszący tradycyjny strój babilońskich władców, stoi przed trzema boskimi symbolami: sierpem księżyca (reprezentującym boga Sina), uskrzydlonym dyskiem słonecznym (reprezentującym boga Szamasza) i gwiazdą (reprezentującą boginię Isztar)[63][64]. Symbol boga Sina, umieszczony najbliżej króla, jest większy od pozostałych dwóch, co potwierdza, iż Nabonid właśnie bogu Sinowi przypisywał nadrzędną rolę w panteonie babilońskim[64]. W swej prawej, wzniesionej ręce, król trzyma nieznany, niewielki cylindryczny przedmiot, natomiast w lewej ręce trzyma on rodzaj długiego, zdobionego kija, być może pastorału lub berła[64]. Oba te przedmioty używane były najprawdopodobniej w trakcie religijnych ceremonii[63]. Pod symbolami boskimi znajdowała się pierwotnie inskrypcja, ale została ona usunięta, Powierzchnia, na której inskrypcja ta się znajdowała, została wygładzona i przygotowana do umieszczenia na niej nowej inskrypcji, czego jednak nigdy nie uczyniono[64]. Inskrypcja znajdowała się również na prawym boku steli. Pomimo prób usunięcia przetrwała ona i dało się ją odczytać[64]. W inskrypcji tej król opisuje, jak bogowie położyli kres suszy, wynagradzając go w ten sposób za jego dobre uczynki[64]. Aby podkreślić dostatek panujący w kraju po powrocie deszczu, król wylicza kolejno, jak dużo ziarna, daktyli, sezamu, wełny czy wina można było kupić płacąc za nie jeden szekel srebra[64]. Powstanie steli datowane jest na koniec panowania Nabonida[49]. |
Stela Nabonida z Harranu | |
---|---|
![]() | Jedna z dwóch bliźniaczych stel Nabonida odkrytych w 1956 roku przez C.J. Gadda w trakcie wykopalisk w ruinach średniowiecznego meczetu w Harranie[27]. Wraz z nimi odnaleziono również w tym samym miejscu stelę z inskrypcją Adda-guppi', matki Nabonida. Jej duplikat, który najprawdopodobniej wcześniej umieszczony był w miejscu znalezienia pozostałych stel, odnalazł pięćdziesiąt lat wcześniej (w 1906 roku) w pobliżu Harranu H. Pognon[27]. Trzy odnalezione w Harranie stele, ułożone na ziemi przednią stroną do dołu, służyły za stopnie przy północnym, wschodnim i zachodnim wejściu do meczetu[27]. Stela odkryta w pobliżu Harranu służyła najprawdopodobniej wcześniej za stopień przy wejściu południowym[27]. Pierwotnie wszystkie cztery stele najprawdopodobniej flankowały wejścia do E-hulhul, świątyni boga Sina w Harranie. Prace budowlane Nabonida przy tej świątyni opisane są w jego inskrypcjach (np. w inskrypcji na jego cylindrze z Sippar, a także w inskrypcjach na samych stelach z Harranu). Dwie stele z inskrypcją Adda-guppi' otrzymały nazwy H1 A (stela odnaleziona w pobliżu Harranu) i H1 B (stela odnaleziona przy północnym wejściu do meczetu)[27]. Dwie stele Nabonida otrzymały natomiast nazwy H2 A (stela odnaleziona przy wschodnim wejściu do meczetu) i H2 B (stela odkryta przy zachodnim wejściu do meczetu)[27]. Wszystkie stele mają ok. 2 m wysokości, ok. 1 m szerokości i ok. 20 cm grubości[27]. Stele Nabonida w swej górnej części mają przedstawienie reliefowe identyczne z tym znanym z bazaltowej steli Nabonida ze zbiorów Muzeum Brytyjskiego: stojący władca, trzymający w ręku rodzaj ceremonialnego pastorału lub berła, modli się do znajdujących się przed nim symboli boskich: sierpa księżyca wpisanego w tarczę księżyca (symbol boga Sina), dysku słonecznego z czterema promieniami (symbol boga Szamasza) i siedmioramiennej gwiazdy wpisanej w okrąg (symbol bogini Isztar)[27]. Środkową i dolną część stel Nabonida pokrywa inskrypcja klinowa w trzech kolumnach. W inskrypcji tej, mającej charakter autobiograficzny, Nabonid przedstawia siebie jako wybrańca bogów, powołanego na tron Babilonu z ich woli. Dalej opisuje on występne i grzeszne postępowanie kapłanów i mieszkańców najważniejszych miast Babilonii, którzy obrazić mieli bogów, za co ci zesłali na nich gorączkę i głód. Rozgniewany postępowaniem swych poddanych Nabonid przeniósł się z Babilonu do oazy Tema, gdzie przebywał przez dziesięć lat. Po powrocie do Babilonii Nabonid odbudować miał świątynię Sina w Harranie, wypełniając w ten sposób zesłany mu we śnie rozkaz tego boga[27]. Stela na zdjęciu znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Şanlıurfie (Turcja)[66][67]. |
Cylinder Nabonida z Ur | |
---|---|
![]() | Jeden z czterech niewielkich (10,4 cm długości), glinianych cylindrów noszących tę samą inskrypcję, odkrytych w 1854 roku przez J.G. Taylora w ruinach ziguratu w Ur[58]. Na cylindrach Nabonid kazał umieścić tekst opisujący jego prace budowlane przy zigguracie E-lugalgalgasisa, stanowiącym część E-kisznugal, kompleksu świątynnego boga Sina w Ur[68]. Prace te prowadzono ok. 540 r. p.n.e. i było to najprawdopodobniej ostatnie przedsięwzięcie budowlane tego króla[68]. Opisując odbudowę zigguratu Nabonid wspomina o wcześniejszych pracach prowadzonych przy nim przez Ur-Nammu i Szulgiego, co wskazuje, iż w trakcie swych prac musiał on odnaleźč ich depozyty fundacyjne z inskrypcjami[68]. Wielokrotnie w tekście podkreśla on swe oddanie bogu Sinowi, którego nazywa „panem (dosł. panami) bogów nieba i świata podziemnego, królem bogów, bogiem (dosł. bogami) bogów, który mieszka w wielkich niebiosach, panem E-kisznugal”[68]. Warte odnotowania jest użycie przez Nabonida liczby mnogiej przy opisie Sina, co przypomina hebrajskie Elohim (bogowie) używane w odniesieniu do JHWH[68]. W końcu inskrypcji Nabonid prosi boga Sina o pomyślność dla siebie i swego syna Bel-szar-usura[68]. Obecnie cylinder ten znajduje się w zbiorach Muzeum Brytyjskiego (WA 91128)[58]. |
Cylinder Nabonida z Sippar | |
---|---|
![]() | Cylinder ten odnaleziony został przez Hormuzda Rassama w ruinach świątyni boga Szamasza w Sippar[69]. Wykonany jest z gliny, ma wysokość 22,86 cm i średnicę 9,2 cm[69]. Jego powstanie datowane jest na okres już po powrocie Nabonida do Babilonii, a przed wybuchem wojny z Persją[37]. Obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Brytyjskiego (ME 91109)[69]. Jego duplikat, odnaleziony w trakcie wykopalisk w Babilonie, przechowywany jest w zbiorach Muzeum Pergamońskiego[37]. W inskrypcji umieszczonej na cylindrze Nabonid opisuje odbudowę trzech świątyń: boga Sina w Harranie, boga Szamasza w Sippar i bogini Anunitum w Sippar-Anunitum[37][69]. Prace budowlane przy każdej ze świątyń poprzedziły swego rodzaju prace wykopaliskowe, które doprowadzić miały do odkrycia depozytów fundacyjnych wcześniejszych władców. W przypadku świątyni boga Sina w Harranie udało się Nabonidowi odkryć depozyty fundacyjne asyryjskiego króla Aszurbanipala; w przypadku świątyni boga Szamasza w Sippar odkrył on depozyty fundacyjne akadyjskiego króla Naram-Sina; wreszcie w przypadku świątyni bogini Anunitum w Sippar-Anunitum udało mu się odnaleźć depozyty fundacyjne kasyckiego króla Szagarakti-Szuriasza[37]. Dopiero po uroczystym złożeniu tychże depozytów w odsłoniętych fundamentach świątyń rozpocząć się mogły właściwe prace budowlane. |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Niektórzy uczeni datują jego panowanie na lata 555–539 p.n.e.; Grayson A.K., Königslisten..., s. 131.; Joannes 2007 ↓, s. 90
- ↑ O tym, że Nabonid należał do spisku wspomina Berossos: „Po tym jak Laborosoardokhos (tj. Labaszi-Marduk) został zabity, spiskowcy uzgodnili, że niejaki Nabonnedos (tj. Nabonid) z Babilonu powinien rządzić. Był on jednym ze spiskowców”; Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 60.
- ↑ Według Berossosa Labaszi-Marduk zamordowany został przez spiskowców: „Z powodu jego złego postępowania jego przyjaciele zawiązali przeciw niemu spisek i został pobity na śmierć”; Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 60.
- ↑ Identyfikowana ze współczesną prowincją Kerman w południowym Iranie; Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 61, przypis 45.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Glassner i Foster 2004 ↓, s. 232.
- ↑ a b Chavalas 2006 ↓, s. 388.
- ↑ Beaulieu, Paul-Alain (1989). Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC). Yale University Press. Strona 1.
- ↑ a b c d The Nabonidus Chronicle (Kronika Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ Chronographic Document concerning Nabonidus (Chronograficzny dokument dotyczący Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 7.
- ↑ a b c The Cyrus Cylinder (Cylinder Cyrusa). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d The Verse Account of Nabonidus (Poetycka relacja o Nabonidzie). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e Book of Daniel & Prayer of Nabonidus (Księga Daniela i Modlitwa Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ Grayson A.K., Königslisten..., s. 131.
- ↑ hasło nâdu, The Assyrian Dictionary, tom 11 (N/1), The Oriental Institute, Chicago 1980, s. 103.
- ↑ a b Schmitt R., Labynetos, w: Reallexikon..., s. 411.
- ↑ a b c Joannes 2007 ↓, s. 89.
- ↑ a b c d e f g h Joannes 2007 ↓, s. 91.
- ↑ a b c Chavalas 2006 ↓, s. 390.
- ↑ Saggs H.W.F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973, s. 94.
- ↑ Chavalas 2006 ↓, s. 392.
- ↑ Chavalas 2006 ↓, s. 389.
- ↑ Schmitt R., Labynetos, w: Reallexikon..., s. 411-412.
- ↑ a b c d Röllig W., Lābāši-Marduk, w: Reallexikon..., s. 409.
- ↑ Grayson A.K., Königslisten..., s. 97.
- ↑ a b c Joannes 2007 ↓, s. 90.
- ↑ a b c d e f g h i j Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 8.
- ↑ Chavalas 2006 ↓, s. 393.
- ↑ a b c Chavalas 2006 ↓, s. 394.
- ↑ a b c d e f g h i j Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 9.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Harran. bibliotecapleyades.net. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Joannes 2007 ↓, s. 92.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 10.
- ↑ a b Glassner i Foster 2004 ↓, s. 235.
- ↑ Joannes F., Historia..., s. 92-93.
- ↑ a b c d Glassner i Foster 2004 ↓, s. 237.
- ↑ a b Joannes 2007 ↓, s. 93.
- ↑ a b Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 61.
- ↑ Glassner i Foster 2004 ↓, s. 239.
- ↑ Chavalas 2006 ↓, s. 395.
- ↑ a b c d e The Nabonidus Cylinder from Sippar (Cylinder Nabonida z Sippar). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b George 1993 ↓, s. 70.
- ↑ George 1993 ↓, s. 118.
- ↑ George 1993 ↓, s. 115.
- ↑ a b c George 1993 ↓, s. 155.
- ↑ George 1993 ↓, s. 80.
- ↑ a b George 1993 ↓, s. 92.
- ↑ George 1993 ↓, s. 135.
- ↑ a b George 1993 ↓, s. 119.
- ↑ George 1993 ↓, s. 99.
- ↑ George 1993 ↓, s. 104.
- ↑ George 1993 ↓, s. 122.
- ↑ a b c d e f Roaf M., Nabonid. B. Archäologisch, w: Reallexikon..., s. 12.
- ↑ Roaf M., Nabonid. B. Archäologisch, w: Reallexikon..., s. 11.
- ↑ Ashmore W., Sharer R. J., Odkrywanie przeszłości. Wprowadzenie do archeologii, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2008, s. 25.
- ↑ Roaf M., Nabonid. B. Archäologisch, w: Reallexikon..., s. 11 i 12..
- ↑ Glassner i Foster 2004 ↓, s. 315.
- ↑ Glassner i Foster 2004 ↓, s. 317.
- ↑ a b c Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 11.
- ↑ a b Fant i Reddish 2008 ↓, s. 231.
- ↑ Biblia Tysiąclecia – Księga Daniela (4,30)
- ↑ a b c d e f Fant i Reddish 2008 ↓, s. 232.
- ↑ a b c Cuneiform tablet with part of the Nabonidus Chronicle (556–530s BC). britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ Fant i Reddish 2008 ↓, s. 228.
- ↑ Zawadzki 2010 ↓, s. 61.
- ↑ Zawadzki 1996 ↓, s. 42–46.
- ↑ a b c d e f Stela of Nabonidus. britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Stela of Nabonidus (collection online). britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ Fant i Reddish 2008 ↓, s. 230.
- ↑ Muzeum Archeologiczne w Şanlıurfie – wirtualna wizyta
- ↑ Harran (Carrhae). livius.org. [dostęp 2013-09-19]. (ang.).
- ↑ a b c d e f The Nabonidus Cylinder from Ur (Cylinder Nabonida z Ur). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- ↑ a b c d Cylinder of Nabonidus. britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- M.W. Chavalas (red.): The Ancient Near East – Historical Sources in Translation. Carlton: Blackwell Publishing, 2006. ISBN 978-0-631-23581-1. OCLC 60375467. (ang.).
- Dandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon der Assyriologie, tom IX (Nab – Nuzi), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1998, s. 6-11.
- Clyde E Fant, Mitchell Glenn Reddish: Lost treasures of the Bible : understanding the Bible through archaeological artifacts in world museums. Grand Rapids, Mich.: William B. Eerdmans Pub. Co., 2008. ISBN 978-0-8028-2881-1. OCLC 221160424. (ang.).
- Andrew Robert George: House Most High. The Temples of Ancient Mesopotamia. Winona Lake: Eisenbrauns, 1993. ISBN 978-0-931464-80-5. OCLC 27813103. (ang.).
- Jean-Jacques Glassner, Benjamin R. Foster: Mesopotamian Chronicles. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2004. ISBN 978-1-58983-090-5. OCLC 55518370. (ang.).
- Grayson A.K., Königslisten und Chroniken. B. Akkadisch, w: Reallexikon der Assyriologie, tom VI (Klagesang-Libanon), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1980-83, s. 86-135.
- Francis Joannes: Historia Mezopotamii w I. tysiącleciu przed Chrystusem. Stefan Zawadzki (tłum.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007. ISBN 978-83-7177-404-1. OCLC 749291606.
- Roaf M., Nabonid. B. Archäologisch, w: Reallexikon der Assyriologie, tom IX (Nab – Nuzi), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1998, s. 11-12.
- Röllig W., Lābāši-Marduk, w: Reallexikon der Assyriologie, tom VI (Klagesang-Libanon), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1980-83, s. 409.
- Schmitt R., Labynetos, w: Reallexikon der Assyriologie, tom VI (Klagesang-Libanon), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1980-83, s. 411-412.
- Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos and Manetho, Introduced and Translated, The University of Michigan Press, 2001.
- Stefan Zawadzki: Mane, Tekel, Fares. Źródła do dziejów Babilonii chaldejskiej. Poznań: Uniwersytet A. Mickiewicza, 1996, s. 42–46. ISBN 978-83-232-0820-4.
- Stefan Zawadzki: Przyczynek do okoliczności upadku państwa nowobabilońskiego w świetle nowych danych o realizacji dekretu Nabonida (Kronika Nabonida-Cyrusa col. III 8–12). W: Hortus historiae. Księga pamiątkowa ku czci profesora Józefa Wolskiego w setną rocznicę urodzin. Pod redakcją Edwarda Dąbrowy, Marii Dzielskiej, Macieja Salamona, Sławomira Sprawskiego. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, 2010. ISBN 978-83-62261-01-7.
- Wendy Ashmore, Robert J. Sharer: Odkrywanie przeszłości. Wprowadzenie do archeologii. Kraków: Wydawnistwo AVALON T. Jankowski Sp. j., 2008. ISBN 978-83-60448-60-1.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- The Nabonidus Cylinder from Sippar (Cylinder Nabonida z Sippar). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- The Nabonidus Chronicle (Kronika Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- The Nabonidus Cylinder from Ur (Cylinder Nabonida z Ur). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- The Verse Account of Nabonidus (Poetycka relacja o Nabonidzie). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- Chronographic Document concerning Nabonidus (Chronograficzny dokument dotyczący Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- Book of Daniel & Prayer of Nabonidus (Księga Daniela i Modlitwa Nabonida). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- Cyrus Cylinder (Cylinder Cyrusa). livius.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- Stela of Nabonidus. britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. (ang.).
- Cylinder of Nabonidus. britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-14)]. (ang.).
- Cuneiform tablet with part of the Nabonidus Chronicle (556–530s BC). britishmuseum.org. [dostęp 2013-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-22)]. (ang.).