Język ternate – Wikipedia, wolna encyklopedia
Obszar | |||
---|---|---|---|
Liczba mówiących | 42 tys. (język ojczysty, 1981), | ||
Pismo/alfabet | |||
Klasyfikacja genetyczna | |||
| |||
Status oficjalny | |||
Ethnologue | 6b zagrożony↗ | ||
Kody języka | |||
ISO 639-3 | tft | ||
IETF | tft | ||
Glottolog | tern1247 | ||
Ethnologue | tft | ||
BPS | 0791 4 | ||
WALS | trt | ||
W Wikipedii | |||
| |||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
Język ternate (indonez. bahasa Ternate)[a] – język używany w północnej części Moluków w Indonezji (na północ od obszaru języka tidore), należący do niewielkiej rodziny północnohalmaherskiej[4]. Jest to główny język grupy etnicznej Ternate[5]. Wraz z pozostałymi językami północnohalmaherskimi (peryferyjna grupa języków papuaskich) tworzy enklawę w obszarze zdominowanym przez rodzinę języków austronezyjskich[6][7].
Jest rozpowszechniony w indonezyjskiej prowincji Moluki Północne, zwłaszcza na wyspach Ternate i Hiri, w grupie wysp Bacan[1], a także w niektórych zakątkach zachodniej Halmahery (m.in. miejscowości i regiony: Susupu, Jailolo, Ibu, Sidangoli)[8]. Odnotowano, że posługuje się nim 42 tys. ludzi, dla których jest językiem ojczystym, a przynajmniej 20 tys. osób zna go jako dodatkowy (drugi) język[2][9].
Historycznie był głównym językiem Sułtanatu Ternate, regionalnej potęgi politycznej. Pełnił funkcję lingua franca północnych Moluków, a także stanowił źródło zapożyczeń we wschodniej Indonezji. Współcześnie w roli lingua franca zastępują go niespokrewnione języki i dialekty (o pochodzeniu austronezyjskim): malajski wyspy Ternate i indonezyjski[10][11]. Uważa się, że jest zagrożony wymarciem[1], intensywność jego użycia zmalała na skutek presji ze strony powyższych języków[12] . W szerszym użyciu zachował się jedynie w odrębnej kulturowo północnej części wyspy[13]. Wykazuje daleko posunięte wpływy języków austronezyjskich[14].
W ternate zidentyfikowano wiele zapożyczeń leksykalnych z malajskiego, portugalskiego, niderlandzkiego, angielskiego i jawajskiego[15]. Za pośrednictwem malajskiego zapożyczył słownictwo z obszaru Azji Południowej[16]. W okresie od XVI do XVII w. państwo Ternate znajdowało się pod kontrolą portugalską[17]. Na wyspie Ternate był niegdyś używany język kreolski na bazie portugalskiego („ternateño”)[18].
C.L. Voorhoeve (1988) sklasyfikował ternate i tidore jako dialekty jednego języka ternate-tidore[19]. W innej pracy (1994) wyróżnił „język ternate” z dialektami ternate i tidore[20]. Dość podobnie postąpili autorzy indonezyjskiej publikacji Peta Bahasa, zaliczając tidore do dialektów języka ternate[21].
Klasyfikacja i cechy
[edytuj | edytuj kod]Należy do rodziny języków północnohalmaherskich (North Halmahera, NH), toteż łączą go związki z językami Halmahery i językiem sąsiedniej wyspy Tidore (na północ od Ternate)[22][23]. Języki NH są spokrewnione nie z większością języków Indonezji, lecz z pewnymi językami północno-zachodniej Nowej Gwinei; znalazły się w propozycji rodziny zachodniopapuaskiej[6][24].
Ternate jest bardzo bliski językowi tidore, do tego stopnia, że oba etnolekty bywają rozpatrywane jako odmiany jednego języka (choć nie odpowiada to czynnikom etniczno-politycznym). Według analizy leksykostatystycznej, którą przeprowadził C.L. Voorhoeve, 80% podstawowego słownictwa tych języków stanowią formy pokrewne, a dostępne informacje sugerują, że obie grupy ludności rozumieją się między sobą[19]. Występują między nimi pewne (systematyczne) różnice dźwiękowe, wraz z niewielką grupą rozbieżnych elementów leksyki i gramatyki[25]. Same społeczności Ternate i Tidore są jednak etnicznie odrębne i przywiązują wagę do swojej tożsamości[26]. Rozgraniczenie języków ternate i tidore wynika, jak sugeruje John Bowden, z uwarunkowań socjopolitycznych, takich jak istnienie dwóch sułtanatów Ternate i Tidore[27][28]. Zróżnicowanie wewnętrzne języka ternate (gwarowe i pokoleniowe) nie zostało bliżej zbadane, lecz odnotowano pewne różnice w zakresie cech dźwiękowych i form dzierżawczych[29].
Dokładne związki ternate i tidore z innymi przedstawicielami rodziny północnohalmaherskiej pozostają niejasne. Niewykluczone, że są najbliżej spokrewnione z językiem sahu z zachodniej Halmahery, na co wskazuje m.in. lokalna tradycja, zakładająca migrację z miejscowości Jailolo[30]. Języki ternate-tidore i sahu dzielą ze sobą szereg cech typologii[31]. Łączą je także pewne podobieństwa fonologiczne i słownikowe[32]. Niemniej w 1983 r. Voorhoeve bliżej powiązał sahu z pozostałymi językami Halmahery (aniżeli z ternate-tidore)[31].
Na poziomie gramatyki ternate wykazuje silne wpływy austronezyjskie, wynikające z wielowiekowego kontaktu językowego[14][33]. Z punktu widzenia typologii przypomina język malajski (szyk zdania SVO – podmiot orzeczenie dopełnienie, uproszczona fleksja)[34]. Wskutek oddziaływania z jego strony odmiana czasownika uległa uproszczeniu[35]. Formy czasowników w języku ternate nie wyrażają dopełnienia, ale nadal informują o podmiocie. Zachował się charakterystyczny dla tej rodziny szyk konstrukcji dzierżawczych possessor-possessum (określnik dzierżawczy zajmuje miejsce przed rzeczownikiem określanym)[36]. Występuje system klas rzeczowników[37][38].
Szyk zdania SVO został prawdopodobnie zapożyczony z języków austronezyjskich (zakłada się, że pierwotnie miał on postać SOV). Cecha ta była zakorzeniona już na początku XVII w. Wraz z pojawieniem się porządku SVO poimki ustąpiły miejsca przyimkom[39]. Podobne zjawisko dotyczy – poza tidore – również języka sahu oraz odosobnionego języka moi[39][40]. Szyk SVO nie jest zbyt często spotykany w rodzinach papuaskich[41].
Piśmiennictwo i rola historyczna
[edytuj | edytuj kod]Piśmiennictwo w języku ternate zostało zapoczątkowane w XV wieku (lub wcześniej). O ile historycznie wykształcił tradycję literacką na bazie pisma arabskiego (wraz z nadejściem islamu)[42][43], to współcześnie do jego zapisywania stosuje się alfabet łaciński (w ortografii indonezyjskiej)[44]. Języki ternate i tidore jako jedyne nieaustronezyjskie języki regionu (tzw. języki papuaskie) posiadały formą pisaną przed przybyciem Europejczyków[42][45]. Pozostałe języki północnohalmaherskie wypracowały piśmiennictwo dopiero po nadejściu misjonarzy chrześcijańskich, którzy poświęcili się ich badaniom i tłumaczeniu Biblii[46]. Wcześniej w roli języków pisanych, również w innych zakątkach regionu, występowały wyłącznie języki ternate i tidore[47]. Ponadto z Sułtanatu Ternate pochodzą wczesne zabytki piśmiennictwa malajskiego, w postaci listów zaadresowanych do króla Portugalii[48]. Pod względem stylu i gramatyki teksty te wyróżniają się tym, że zawierają pewne naleciałości z języka ternate, co świadczy o niedoskonałej znajomości malajskiego wśród piszących[49]. Pismo w grafice arabskiej wyszło z obiegu w XX w., wraz z osłabieniem się pozycji rodzimego języka[7][50].
Język ternate wpłynął na leksykę kontaktowych odmian języka malajskiego i innych języków wschodniej Indonezji, w tym języków austronezyjskich. Wynika to z ekspansji wpływów Sułtanatu Ternate w części Archipelagu Malajskiego (od wyspy Mindanao na północy do Sumbawy na południu), w okresie od XVI do XVII w.[8] Liczne pożyczki z tego języka występują nie tylko w miejscowym wariancie malajskiego, ale również w malajskim papuaskim (używanym w zachodniej części Nowej Gwinei) i malajskim miasta Manado[51][b]. Jako język Sułtanatu Ternate rzutował na słownictwo pozostałych języków północnohalmaherskich, zwłaszcza języka sahu[46][52]. W dużej mierze ukształtował warstwę słów alus (rejestr wysoki) w austronezyjskim języku taba[53] oraz podobny rejestr w sąsiednim języku moi[54]. W kontakt z językiem ternate weszły też języki Moluków centralnych[55]. Pożyczki z ternate znalazły się również w językach północnego i centralnego Sulawesi[8] oraz okolic (np. w języku sangir, używanym na wyspach Sangihe[56]). Języki północnego Sulawesi zapożyczyły z ternate wiele wyrazów związanych z władzą królewską i administracją[57]. Prefiks maku-, formujący czasowniki zwrotne (recyprokalne), przedostał się do prawie wszystkich odmian malajskiego we wschodniej Indonezji (w postaci baku-), a także do niektórych odmian zachodnich[58]. Ternate jest uważany za prawdopodobny substrat, który miał udział w rozwoju jednej z odmian języka chavacano (ternateño) na Filipinach. W ternateño zachowało się jednak bardzo niewiele śladów języka ternate[59][60].
Odgrywa istotną rolę w tradycyjnych kulturach północnej Halmahery (jako źródło zapożyczeń i utworów obrzędowych), jego użycie utrzymywało się jeszcze pod koniec XX w.[61] Przynajmniej do lat 70. był stosowany w interakcjach ponadlokalnych (jako język drugi) w tej części kraju[62]. Wśród ludności północnej Halmahery (m.in. Tobelo) jego zmodyfikowana postać (neo-Ternatese) przyjęła się jako język rytualny, tj. rejestr właściwy dla tradycyjnych pieśni, magicznych formuł i konsultacji małżeńskich[63]. W języku tobelo zasoby ternate posłużyły do tworzenia imion, toponimów, nazw roślin i zwierząt oraz nazw związanych z techniką[64]. Podobną rolę obrzędową spełnia u społeczności Sahu, historycznie blisko związanej z Ternate[65][66]. Wśród ludu Kao zaobserwowano użycie języka ternate w ustnych dziełach literackich[67]. Również w kulturach ludów południowej Halmahery (takich jak Gimán) przypisywano duże znaczenie temu językowi (czerpiąc z niego powiedzenia czy wykorzystując go w poezji)[68].
Wyspa Ternate uległa modernizacji jako pierwsza w archipelagu Moluków, a wśród grupy etnicznej Ternate bardzo wcześnie zakorzenił się język malajski. Świadectwa historyczne sugerują, że malajski był znany za czasów Magellana (czyli na długo przed powstaniem państwowości indonezyjskiej)[69]. Malajski został wprowadzony w wyniku kontaktów handlowych, zyskując na znaczeniu jako środek komunikacji międzyetnicznej (lingua franca)[70][71]. Ze względu na długookresowe kontakty językowe i wielojęzyczność ludności w języku ternate zaznaczyły się wpływy malajsko-indonezyjskie, które często sięgają podstawowej warstwy słownikowej (dotyczą również liczebników czy dni tygodnia)[72]. Pożyczki malajskie mają długą historię, bo zostały odnotowane także we wczesnych materiałach tekstowych z XVII w.[72][73] Znaczące są też zmiany gramatyczne, które nastąpiły w ternate pod wpływem malajskiego i innych języków, jak np. zanik wysoce syntetycznej morfologii czasownika[34][35].
Sytuacja językowa
[edytuj | edytuj kod]Niegdyś język ternate funkcjonował jako regionalna lingua franca, obok malajskiego. Prawdopodobnie zadomowił się równolegle z malajskim w XVII w., w okresie istnienia sułtanatów Ternate i Tidore[74]. Był rozumiany przez grupy ludności, które znajdowały się pod wpływem Sułtanatu Ternate, a niektóre z nich przejęły go w związku z konwersją na islam[11][75]. Na przełomie XIX i XX w. przyczynił się do zaniku etnolektu ibu, jednego z języków Halmahery[76]. Pod koniec lat 50. XX w. wciąż służył jako główny język miasta Ternate, z wyłączeniem społeczności migranckich[8].
W niepodległej Indonezji wcześniej dominujący język ternate zaczął ustępować miejsca lokalnemu malajskiemu[77]. Wraz ze zmianami w demografii doszło do redukcji przekazu międzypokoleniowego i obniżenia znaczenia tego pierwszego języka. Miasto Ternate, jako ośrodek handlu i edukacji, przyciągnęło bowiem migrantów z różnych zakątków kraju i środowisk językowych, a co za tym idzie – wzrosła rola malajskiego, który zdominował wszelkie sfery życia[78]. Autochtoniczny język ternate został zepchnięty do roli języka ustnego, o niskiej randze społecznej[7][79]. Wraz z ekspansją malajskiego przestał wywierać nacisk na inne języki północnych Moluków[77][80].
Malajski wyspy Ternate[c] to główny język ludności miasta Ternate oraz lingua franca znacznej części wyspy Ternate, gdzie język ternate pozostaje w użyciu jako język etniczny[5]. Zaobserowano, że lokalny malajski jest powszechnie przyswajany jako język prymarny (podstawowy), przed językiem etnicznym[12][81]. Poziom znajomości rodzimego języka ternate różni się w zależności od lokalizacji. Językiem ternate posługują się przede wszystkim mieszkańcy północnych obszarów wyspy[13]. Na południu przeważa natomiast ludność napływowa, która jest słabo związana z tradycją grupy etnicznej Ternate i na co dzień nie używa języka ternate[82].
W środkach masowego przekazu (radiu i telewizji) i mediach społecznościowych największe znaczenie mają odmiany malajskiego, w tym język indonezyjski i malajski wyspy Ternate[83]. Funkcję języka edukacji i języka pisanego pełni język indonezyjski, zapisywany alfabetem łacińskim[50]. Rolę pomocniczą w szkołach odgrywa malajski wyspy Ternate[84]. W nieformalnej komunikacji pisanej (w tym internetowej) preferowany jest lokalny malajski, ze sporadycznym użyciem języka ternate[83]. Oprócz tego język ternate jest wykorzystywany w rodzimych obrzędach, tradycji literatury ustnej i utworach muzycznych[85].
Wśród ludności Ternate powszechne jest mieszanie kodów (odmian malajskiego i ternate)[72][86]. Na wyspie Ternate wykształcił się wręcz bliżej nieokreślony język mieszany, który łączy rodzime słownictwo z morfosyntaktyką malajską[87]. Jest używany w pewnych sytuacjach społecznych (np. obrzędach) przez młodsze osoby, które w dzieciństwie w ogóle nie przyswoiły języka ternate[88].
Literatura lingwistyczna
[edytuj | edytuj kod]Język ternate nie został dobrze udokumentowany[89]. Wczesne poświęcone mu materiały pochodzą z XIX wieku, a pierwsze (skrótowe) opracowanie gramatyczne (sporządzone w 1958 roku) ukazało się w 1991 roku[90].
Istnieje kilka opisów jego gramatyki i słownictwa:
- (1917) Kitab arti logat Ternate; Woordenlijst van het Ternatesch (met Maleisch-Nederlandsche verklaringen)[91]
- (1983) Struktur bahasa Ternate[92][d]
- (1991) The Ternate Language[93]
- (1994) Struktur bahasa Ternate[94]
- (2001) A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia[95]
- (2009) Kamus Ternate-Indonesia[96]
Spis słów zawiera także publikacja:
- (1890) Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate[97]
Zebrano pewne teksty w języku ternate:
- (1930) Ternate’sche teksten[98]
System dźwiękowy
[edytuj | edytuj kod]Podano za Hayami-Allen 2001 ↓, s. 23–27.
- Spółgłoski
wargowe | dziąsłowe | podniebienno- dziąsłowe | podniebienne | miękko- podniebienne | krtaniowe | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
nosowe | m | n | ɲ | ŋ | |||
zwarte zwarto-szczelinowe | bezdźwięczne | p | t | tʃ | k | ||
dźwięczne | b | d | dʒ | ɡ | |||
szczelinowe | bezdźwięczne | f | s | ||||
dźwięczne | |||||||
aproksymanty | centralne | w | j | h | |||
boczne | l | ||||||
uderzeniowe | ɾ |
- Samogłoski
przednie | centralne | tylne | ||
---|---|---|---|---|
przymknięte | i | u | ||
średnie | e | o | ||
otwarte | a |
System zaimków
[edytuj | edytuj kod]Podano za Hayami-Allen 2001 ↓, s. 218–219.
niezależne | dzierżawcze | klityki | |||
---|---|---|---|---|---|
1. os. | lp. | ngori | ri- | to- | |
lm. | inclusivus | ngone | na-, nga- | fo- | |
exclusivus | ngom | mi- | mi- | ||
2. os. | lp. | ngana | ni- | no- | |
lm. | ngon | na- | ni- | ||
3. os. | lp. | m. | una | i- | o- |
ż. | mina | mi- | mo- | ||
lm. | ludzie | ana | na-, nga- | i- | |
inne | ena | ma- | i- |
Formy ngana i ngoni (starsza forma zaimka ngon[99]) zostały zapożyczone przez język malajski Moluków Północnych[100]. W języku ternate funkcjonują także formy wyrażające uniżenie i szacunek do odbiorcy: fangare (1. os. lp. m.), fajaru (1. os. lp. ż.), ngon (2. os. lm. w funkcji lp.). Zaimki fangare i fajaru można łączyć z ngom, tworząc uprzejme formy 1. os. lm. (fangare ngom, fajaru ngom)[101]. Zaimek ana występuje również jako forma liczby pojedynczej: grzecznościowa lub neutralna pod względem płci[102].
Przykładowe zdania z wykorzystaniem powyższych zaimków osobowych[103]:
- Kitab ne fangare tohaka se mina – „Dałem jej tę książkę”,
- Kitab ne fajaru tohaka se mina – „Dałam jej tę książkę”,
- Kitab ne ngana nohaka se mina – „Dałeś(-aś) jej tę książkę”.
W zdaniu zaimek można pominąć[103]:
- Kitab ne tohaka se mina – „Dałem(-am) jej tę książkę”,
- Kitab ne nohaka se mina – „Dałeś(-aś) jej tę książkę”.
Możliwe są także konstrukcje, w których czasownik występuje w formie podstawowej[104]:
- Fangare waro ua – „Nie wiem” (forma męska),
- Fangare lefo raima – „Już napisałem”.
Zaimki 1. os. lp. fangare i fajaru, rozróżniające płeć mówiącego, są charakterystyczne dla języków ternate i tidore[105][106]. Występowanie takich form (zwłaszcza przy braku podobnego rozróżnienia w 2. os.) to cecha stosunkowo rzadka, choć spotykana w językach świata[107]. Użycie form fangare i fajaru zarejestrowano również w niektórych językach Halmahery (kao, gamkonora)[108][109].
Porównanie leksykalne
[edytuj | edytuj kod]Porównanie podstawowego słownictwa w językach północnohalmaherskich (Rahman 2018 ↓, s. 123):
polski | indonezyjski | ternate | loloda | galela | tobelo |
---|---|---|---|---|---|
król | raja | kolano | kolano | kolano | kolano |
nos | hidung | ngun | ngunungu | ngunu | ngunungu |
włosy | rambut | hutu | utu | hutu | utu |
jeść | makan | oho | ojomo | odo | odomo |
umrzeć | mati | sone | sonenge | sone | honenge |
ucho | telinga | ngau | ngauku | ngau | ngauku |
pięć | lima | romtoha | motoa | motoha | motoa |
człowiek | manusia | mancia | nyawa | nyawa | nyawa |
duży | besar | lamo | lamo | lamo | iyamoko |
pies | anjing | kaso | kaso | kaso | kaho |
dziewięć | sembilan | sio | sio | sio | hio |
Porównanie leksykalne języka ternate i języka tidore (Hayami-Allen 2001 ↓, s. 217, 221):
polski | ternate | tidore |
---|---|---|
ty | ngana | ngona |
oni | ana | ona |
wnętrze | daha | doya |
oko | lako | lao |
dwa | romdidi | malofo |
przyjaciel | dagimoi | dagilom |
jajko | boro | gosi |
pytać | ginado | yam |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Czasami określany jako bahasa Ternate asli – „prawdziwy język ternate”. Nazwa „język ternate” (bahasa Ternate) odnosi się również do odmiany języka malajskiego (względnie języka kreolskiego) (Litamahuputty 2012 ↓, s. 3; Velupillai 2015 ↓, s. 236).
- ↑ Na jednej z list słownictwa opisujących malajski miasta Manado zidentyfikowano 358 słów niemalajskich, z czego prawie połowa ma swoje źródło w języku ternate (Masinambow 1997 ↓, s. 96).
- ↑ Jest to odmiana języka malajskiego z udziałem elementów języka ternate, swoim zasięgiem obejmująca cały obszar północnych Moluków (Bowden 2005a ↓ ; Noerwidi 2017 ↓, s. 196). W lokalnym malajskim przyjęły się kolokwializmy pochodzące z ternate (Visser 1994 ↓, s. 149). Genezy tej i innych wschodnich odmian malajskiego można upatrywać w historycznym pidżynie, zwanym malajskim bazarowym (Bazaar Malay), który nabrał pewnych cech lokalnych (Prentice 1994 ↓, s. 411).
- ↑ Wbrew tytułowi publikacji część omawianych danych pochodzi z języka tidore (Hayami-Allen 2001 ↓, s. 8).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Gary F. Simons , Charles D. Fennig (red.), Ternate, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 21, Dallas: SIL International, 2018 [dostęp 2018-04-25] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-18] (ang.).
- ↑ a b Barbara F. Grimes, Richard Saunders Pittman, Joseph Evans Grimes: Ethnologue: Languages of the World. Wyd. 13. Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics, 1996, s. 647. ISBN 978-1-55671-026-1. OCLC 36787271. (ang.).
- ↑ Oman Fathurahman: Filologi Indonesia: Teori dan Metode. Jakarta: Prenada Media, 2015, s. 128. ISBN 978-623-218-153-3. OCLC 1001307264. [dostęp 2022-09-07]. (indonez.).
- ↑ Tryon 2007 ↓, Map section 4, s. 147.
- ↑ a b Betty Litamahuputty , Description of Ternate Malay, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 2007 [zarchiwizowane z adresu 2007-06-10] (ang.).
- ↑ a b Voorhoeve 1988 ↓, s. 181.
- ↑ a b c van Fraassen 1993 ↓, s. 274.
- ↑ a b c d Watuseke 1991 ↓, s. 224.
- ↑ Tryon 2007 ↓, s. 104.
- ↑ Ahmad i in. 2016 ↓.
- ↑ a b Adelaar 1996 ↓, s. 707.
- ↑ a b Maricar i Duwila 2017 ↓.
- ↑ a b Gerry van Klinken: Communal Violence and Democratization in Indonesia: Small Town Wars. Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 114, seria: Routledge Contemporary Southeast Asia Series 15. DOI: 10.4324/9780203965115. ISBN 978-0-415-41713-6. ISBN 978-0-203-96511-5. OCLC 85357176. [dostęp 2023-09-28]. (ang.).
- ↑ a b Bellwood 2019 ↓, s. 217.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 42.
- ↑ Hoogervorst 2023 ↓, s. 44, 46.
- ↑ Prentice 1994 ↓, s. 412.
- ↑ Wurm 2007 ↓, s. 542.
- ↑ a b Voorhoeve 1988 ↓, s. 183.
- ↑ Voorhoeve 1994 ↓, s. 651.
- ↑ Bahasa Ternate. [w:] Peta Bahasa [on-line]. Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. [dostęp 2020-02-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-19)]. (indonez.).
- ↑ Voorhoeve 1988 ↓.
- ↑ Masinambow 1997 ↓, s. 92–93.
- ↑ Voorhoeve 1987 ↓, s. 715–717.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 215.
- ↑ van Fraassen 1993 ↓, s. 273.
- ↑ John Bowden , Emic and etic classifications of languages in the North Maluku region [online], Workshop on the Languages of Papua 3, 20–24 January 2014, Manokwari, West Papua, Indonesia [zarchiwizowane z adresu 2019-10-20] (ang.).
- ↑ Bowden 2005a ↓, s. 139.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 221–226.
- ↑ Asplund 2015 ↓, s. 4.
- ↑ a b Voorhoeve 1983 ↓, s. 19.
- ↑ Voorhoeve 1982 ↓, s. 38.
- ↑ Voorhoeve 1988 ↓, s. 194.
- ↑ a b Hayami-Allen 2001 ↓, s. iv.
- ↑ a b Taylor 1988 ↓, s. 430. (As a result of Malay influence, Ternatese and Tidorese have lost the complex verb conjugations of the highly synthetic mainland North Halmaheran languages, including Tobelo.)
- ↑ Voorhoeve 1994 ↓, s. 655–659.
- ↑ Watuseke 1991 ↓, s. 241.
- ↑ Voorhoeve 1994 ↓, s. 659.
- ↑ a b Voorhoeve 1994 ↓, s. 656–657.
- ↑ Holton i Klamer 2018 ↓, s. 589, 623–624.
- ↑ Schapper 2021 ↓, s. 486.
- ↑ a b Taylor 1988 ↓, s. 430. By at least the late 15th century, these West Papuan languages, Ternatese and Tidorese, were being written with a modified Arabic-based script, which was already fully developed when the Portuguese reached Ternate in 1512. (These were thus the only indigenously written Papuan languages at the time of European contact.)
- ↑ de Clercq 1890 ↓, s. 193.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 7.
- ↑ Warnk 2010 ↓, przyp. 2, s. 112.
- ↑ a b Andrew Dalby: Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages. London: A & C Black, 2004, s. 620. ISBN 978-0-7136-7841-3. ISBN 978-1-4081-0214-5. OCLC 842286334. [dostęp 2022-09-27]. (ang.).
- ↑ Visser 1994 ↓, s. 148.
- ↑ James N. Sneddon: The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society. Sydney, NSW: UNSW Press, 2003, s. 62. ISBN 978-0-86840-598-8. OCLC 54106302. (ang.).
- ↑ Rafferty 1984 ↓, s. 253.
- ↑ a b van Fraassen 1984 ↓, s. 780.
- ↑ Allen i Hayami-Allen 2002 ↓, s. 21.
- ↑ Holton i Klamer 2018 ↓, s. 623–624.
- ↑ Bowden 2005b ↓, s. 770.
- ↑ Voorhoeve 1982 ↓, s. 6–7.
- ↑ Grimes 1994 ↓, s. 251.
- ↑ Michaił Anatoljewicz Czlenow: Sangircy. W: Walerij Aleksandrowicz Tiszkow (red.): Narody i rieligii mira: encykłopiedija. Moskwa: Bolszaja rossijskaja encykłopiedija, 1998, s. 468. ISBN 978-5-85270-155-8. OCLC 40821169. [dostęp 2024-07-20]. (ros.).
- ↑ Sneddon 1989 ↓, s. 92.
- ↑ Paauw 2009 ↓, s. 237–238, 244.
- ↑ Eeva Sippola: Ternate Chabacano. W: Susanne Maria Michaelis, Philippe Maurer, Martin Haspelmath, Magnus Huber (red.): The survey of pidgin and creole languages. T. 2. Oxford: Oxford University Press, 2013, s. 143–148. ISBN 978-0-19-969141-8. OCLC 813856192. (ang.).
- ↑ Velupillai 2015 ↓, s. 236.
- ↑ Visser 1994 ↓, s. 149.
- ↑ Masinambow 1997 ↓, s. 95.
- ↑ Taylor 1988 ↓, s. 429.
- ↑ Paul Michael Taylor: The Folk Biology of the Tobelo People: A Study in Folk Classification. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, 1990, s. 14, seria: Smithsonian Contributions to Anthropology 34. DOI: 10.5479/si.00810223.34.1. ISBN 978-0-8357-4325-9. OCLC 490529608. [dostęp 2022-08-07]. (ang.).
- ↑ Visser i Voorhoeve 1987 ↓, s. 10–11.
- ↑ Leontine E. Visser: My Rice Field is My Child: Social and Territorial Aspects of Swidden Cultivation in Sahu, Eastern Indonesia. Dordrecht: Foris Publications, 1989, s. 31, seria: Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde 136. ISBN 90-6765-449-3. OCLC 940167885. (ang.).
- ↑ Tondo 2013 ↓, s. 28, 31.
- ↑ Dirk Teljeur: The symbolic system of the Giman of South Halmahera. Dordrecht: Foris Publications, 1990, s. 17, seria: Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde 142. DOI: 10.1515/9783111672380. ISBN 978-3-11-167238-0. OCLC 1110710205. (ang.).
- ↑ Yoshida 1980 ↓, s. 46.
- ↑ Apituley i in. 1983 ↓, s. 1.
- ↑ Masinambow 1997 ↓, s. 92.
- ↑ a b c Hayami-Allen 2001 ↓, s. 226–228.
- ↑ Voorhoeve 1994 ↓, s. 669.
- ↑ Bowden 2002 ↓, s. 120.
- ↑ Voorhoeve 1988 ↓, s. 183–184.
- ↑ Visser i Voorhoeve 1987 ↓, s. 5.
- ↑ a b Maricar i Duwila 2017 ↓, s. 137.
- ↑ Ahmad i in. 2016 ↓, s. 466–467.
- ↑ Ahmad i in. 2016 ↓, s. 472.
- ↑ Budiman 2012 ↓, s. 34.
- ↑ Paauw 2009 ↓, s. 47.
- ↑ Kiem 1993 ↓, przyp. 4, s. 122–123.
- ↑ a b Maricar i Duwila 2017 ↓, s. 145.
- ↑ Maricar i Duwila 2017 ↓, s. 144.
- ↑ Maricar i Duwila 2017 ↓, s. 143.
- ↑ Maricar i Duwila 2017 ↓, s. 147.
- ↑ Bart Jacobs: Origins of a Creole: The History of Papiamentu and Its African Ties. Boston–Berlin: Mouton de Gruyter, 2012, s. 334, seria: Language Contact and Bilingualism 3. DOI: 10.1515/9781614511076. ISBN 978-1-61451-107-6. OCLC 808342279. (ang.).
- ↑ Sarah G. Thomason: Language Contact. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, s. 213–214. DOI: 10.1515/9781474473125. ISBN 978-1-47447-312-5. ISBN 0-7486-0719-6. OCLC 47041712. (ang.).
- ↑ Ahmad i in. 2016 ↓, s. 467.
- ↑ Watuseke 1991 ↓, s. 223, 224.
- ↑ J. Fortgens , Kitab arti logat Ternate; Woordenlijst van het Ternatesch (met Maleisch-Nederlandsche verklaringen), Semarang: G.C.T van Dorp & Co., 1917, OCLC 1308804807 (malajski • niderl.).
- ↑ Apituley i in. 1983 ↓.
- ↑ Watuseke 1991 ↓.
- ↑ Jusuf Abdulrahman, Carolus Djawa, Ahmad Kabir, Rainnanur Latif, Udin Saubas, Abdul Hamid Hasan: Struktur bahasa Ternate. Ternate: Lembaga Kebudayaan Moloku Kie Raha / Universitas Khairun, 1994. (indonez.).
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓.
- ↑ Rusli Andi Atjo: Kamus Ternate-Indonesia. Jakarta: Cikoro Add, 2009. ISBN 978-979-99071-5-8. OCLC 646721130. (indonez.).
- ↑ de Clercq 1890 ↓.
- ↑ J. Fortgens. Ternate’sche teksten. „Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde”. 86, s. 216–301, 1930. DOI: 10.1163/22134379-90001470. ISSN 0006-2294. OCLC 27986763. (niderl.).
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 32.
- ↑ Taylor 1983 ↓, s. 20.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 43, 44.
- ↑ Hayami-Allen 2001 ↓, s. 45.
- ↑ a b Watuseke 1991 ↓, s. 235.
- ↑ Watuseke 1991 ↓, s. 240.
- ↑ Asplund 2015 ↓, s. 26.
- ↑ Berg 2023 ↓, s. 11, 10 (przyp. 8).
- ↑ Berg 2023 ↓, s. 13–14, 30.
- ↑ Budiman 2012 ↓, s. 32.
- ↑ Bowden 2013 ↓, s. 86.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- K. Alexander Adelaar: Contact languages in Indonesia and Malaysia other than Malay. W: Stephen A. Wurm, Peter Mühlhäusler, Darrell T. Tryon (red.): Atlas of Languages of Intercultural Communication in the Pacific, Asia, and the Americas: Vol I: Maps. Vol II: Texts. Berlin–New York: Mouton de Gruyter, 1996, s. 695–711, seria: Trends in Linguistics: Documentation 13. DOI: 10.1515/9783110819724.2.695. ISBN 978-3-11-081972-4. OCLC 1013949454. (ang.).
- Mahdi Ahmad, Sumarlam, Djatmika, Sri Marmanto. Pemertahanan bahasa Ternate pada masyarakat multilingual. „International Seminar Prasasti III: Current Research in Linguistics”, s. 466–473, 2016. (indonez.).
- Robert B. Allen, Rika Hayami-Allen: Orientation in the Spice Islands. W: Marlys Macken (red.): Papers from the Tenth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, 2000. Tempe, Arizona: Arizona State University, Program for Southeast Asian Studies, Monograph Series Press, 2002, s. 21–38. ISBN 978-1-881044-29-1. OCLC 50506465. (ang.).
- C. Apituley, A. Lessy DS., D. Takaria, M.J. Pattiselanno, A. Sahertian: Struktur bahasa Ternate. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1983. OCLC 1027431538. [dostęp 2022-08-16]. (indonez.).
- Leif Asplund: Noun categorisation in North Halmahera. Stockholm University, 2015. OCLC 1234535828. [dostęp 2023-11-23]. (ang.).
- Peter Bellwood: The Northern Spice Islands in prehistory, from 40,000 years ago to the recent past. W: Peter Bellwood (red.): The Spice Islands in Prehistory: Archaeology in the Northern Moluccas, Indonesia. Canberra: ANU Press, 2019, s. 211–221, seria: Terra Australis 50. DOI: 10.22459/TA50.2019.13. ISBN 978-1-76046-291-8. OCLC 1107600632. (ang.).
- Thomas Berg. Gender marking in the first-person singular: A case of paradigm (in)consistency. „Journal of Linguistics”, s. 1–35, 2023. DOI: 10.1017/S0022226723000191. ISSN 0022-2267. OCLC 9997397608. (ang.).
- John Bowden: The Impact of Malay on Taba: a type of incipient language death or incipient death of a language type?. W: David Bradley, Maya Bradley (red.): Language Endangerment and Language Maintenance: An Active Approach. London–New York: RoutledgeCurzon, 2002, s. 114–143. DOI: 10.4324/9781315028811. ISBN 978-1-315-02881-1, ISBN 978-1-136-85271-8. ISBN 0-7007-1456-1. OCLC 50663047. (ang.).
- John Bowden. Language Contact and Metatypic Restructuring in the Directional System of North Maluku Malay. „Concentric: Studies in Linguistics”. 31 (2), s. 133–158, 2005. DOI: 10.6241/concentric.ling.200512_31(2).0006. OCLC 1291812763. (ang.).
- John Bowden: Taba. W: K. Alexander Adelaar, Nikolaus P. Himmelmann (red.): The Austronesian languages of Asia and Madagascar. Abingdon–New York: Routledge, 2005, s. 769–792. DOI: 10.4324/9780203821121. ISBN 978-0-203-82112-1. ISBN 0-7007-1286-0. OCLC 53814161. (ang.).
- F. John Bowden: Notes on the grammar of Gamkonora. W: Ninuk Kleden-Probonegoro, Imelda, F. John Bowden: Perencanaan bahasa Gamkonora berbasis ekologi bahasa. Jakarta: Pusat Penelitian Kemasyarakatan dan Kebudayaan, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (PMB-LIPI) & Gading Inti Prima, 2013, s. 81–100. ISBN 978-602-221-229-4. OCLC 915332639. (indonez.).
- Arif Budiman: Struktur bahasa Kao. W: Endang Retnowati (red.): Pemertahanan Bahasa dan Kebudayaan Etnik Kao: Perspektif Ekolinguistik. Jakarta: Pusat Penelitian Kemasyarakatan dan Kebudayaan, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (PMB-LIPI) & Gading Inti Prima, 2012, s. 7–38. ISBN 978-602-221-230-0. OCLC 881876019. [dostęp 2023-11-13]. (indonez.).
- Frederik Sigismund Alexander de Clercq: Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate. Leiden: E.J. Brill, 1890. OCLC 8628354. (niderl.).
- Christiaan F. van Fraassen: Ternatan-Tidorese. W: Richard Y. Weekes (red.): Muslim Peoples: A World Ethnographic Survey. Wyd. 2. T. 2. Westport, CT: Greenwood Press, 1984, s. 779–783. ISBN 0-313-24640-8. OCLC 9970261. (ang.).
- Christiaan F. van Fraassen: Ternatan/Tidorese. W: David Levinson (red.): Encyclopedia of World Cultures. T. 5: East and Southeast Asia. Boston, MA: G.K. Hall, 1993, s. 273–276. ISBN 0-8168-8840-X. OCLC 22492614. [dostęp 2022-12-27]. (ang.).
- Barbara Dix Grimes: Cloves and nutmeg, traders and wars: Language contact in the Spice Islands. W: Tom Dutton, Darrell T. Tryon (red.): Language Contact and Change in the Austronesian World. Berlin–New York: Mouton de Gruyter, 1994, s. 251–274, seria: Trends in Linguistics. Studies and Monographs 77. DOI: 10.1515/9783110883091.251. ISBN 978-3-11-088309-1. OCLC 853258768. (ang.).
- Rika Hayami-Allen: A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia. University of Pittsburgh, 2001. OCLC 903635866. [dostęp 2023-09-28]. (ang.).
- Gary Holton, Marian Klamer: The Papuan languages of East Nusantara and the Bird’s Head. W: Bill Palmer (red.): The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide. Berlin–Boston: Mouton de Gruyter, 2018, s. 569–640, seria: The World of Linguistics 4. DOI: 10.1515/9783110295252-005. ISBN 978-3-11-029525-2. OCLC 1041880153. (ang.).
- Tom G. Hoogervorst: Lexical Influence from South Asia. W: Marian Klamer, Francesca R. Moro (red.): Traces of Contact in the Lexicon: Austronesian and Papuan Studies. Leiden: Brill, 2023, s. 25–56, seria: Brill Studies in Language Contact and the Dynamics of Language 44. DOI: 10.1163/9789004529458_003. ISBN 978-90-04-52945-8. OCLC 1359048711. (ang.).
- Christian Kiem. Re-lslamization among Muslim Youth in Ternate Town, Eastern Indonesia. „Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia”. 8 (1), s. 92–127, 1993. ISSN 0217-9520. OCLC 6015360249. JSTOR: 41035729. (ang.).
- Bathseba Helena Johanna Litamahuputty: Ternate Malay: Grammar and Texts. Utrecht: LOT, 2012, seria: LOT Dissertation Series 306. ISBN 978-94-6093-088-1. OCLC 1113499129. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Farida Maricar, Ety Duwila. Vitalitas bahasa Ternate di Pulau Ternate. „Jurnal Etnohistori: Jurnal Ilmiah Kebudayaan dan Kesejarahan”. 4 (2), s. 136–151, 2017. [dostęp 2020-06-02]. [zarchiwizowane z adresu 2020-09-03]. (indonez.).
- E.K.M. Masinambow: Bahasa Ternate dalam Konteks Bahasa-bahasa Austronesia dan Non-Austronesia. W: G.A. Ohorella (red.): Ternate sebagai Bandar di Jalur Sutra: Kumpulan Makalah Diskusi. Jakarta: Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Sejarah Nasional, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1997, s. 91–101. OCLC 40480403. [dostęp 2023-11-14]. (indonez.).
- Sofwan Noerwidi: Proses migrasi-kolonisasi manusia pada masa prasejarah di Maluku Utara. W: Harry Widianto (red.): Jejak Austronesia Di Indonesia. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press, 2017, s. 194–223. ISBN 978-602-386-158-3. OCLC 974014027. (indonez.).
- Scott H. Paauw: The Malay contact varieties of eastern Indonesia: A typological comparison. The State University of New York at Buffalo, 2009. OCLC 6002898562. [dostęp 2021-08-08]. (ang.).
- Jack Prentice: Manado Malay: Product and agent of language change. W: Tom Dutton, Darrell T. Tryon (red.): Language Contact and Change in the Austronesian World. Berlin–New York: Mouton de Gruyter, 1994, s. 411–442, seria: Trends in Linguistics. Studies and Monographs 77. DOI: 10.1515/9783110883091.411. ISBN 978-3-11-088309-1. OCLC 853258768. (ang.).
- Ellen Rafferty. Languages of the Chinese of Java—An Historical Review. „The Journal of Asian Studies”. 43 (2), s. 247–272, 1984. DOI: 10.2307/2055313. ISSN 1752-0401. OCLC 6015449359. [dostęp 2022-11-26]. (ang.).
- Abd. Rahman: Unveiling Loloda Historiography on the West Coast of Halmahera Through an Approach to the Non-Austronesian Local Languages of the Twentieth Century. W: Mohd Rohaizat, Abdul Wahab, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Muhlis Hadrawi, Zuliskandar Ramli (red.): Selected topics on archaeology, history and culture in the Malay world. Singapore: Springer, 2018, s. 117–129. DOI: 10.1007/978-981-10-5669-7_9. ISBN 978-981-10-5669-7. OCLC 1028552382. (ang.).
- Antoinette Schapper: Linguistic Melanesia. W: Yaron Matras, Evangelia Adamou (red.): The Routledge Handbook of Language Contact. Abingdon–New York: Routledge, 2021, s. 480–502, seria: Routledge Handbooks in Linguistics. DOI: 10.4324/9781351109154. ISBN 978-1-351-10915-4. OCLC 1137737390. (ang.).
- James N. Sneddon: The North Sulawesi microgroups: In search of higher level connections. W: James N. Sneddon (red.): Studies in Sulawesi Linguistics I. Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1989, s. 83–107, seria: NUSA: Linguistic Studies in Indonesian and Languages in Indonesia 31. (ang.).
- Paul Michael Taylor: North Moluccan Malay: Notes on a “Substandard” Dialect of Indonesian. W: James T. Collins (red.): Studies in Malay Dialects II. Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1983, s. 14–27, seria: NUSA Monograph Series 17. (ang.).
- Paul Michael Taylor. From mantra to mataráa: Opacity and Transparency in the Language of Tobelo Magic and Medicine (Halmahera Island, Indonesia). „Social Science & Medicine”. 27 (5), s. 425–436, 1988. DOI: 10.1016/0277-9536(88)90365-6. ISSN 0277-9536. PMID: 3067356. OCLC 115847538. [dostęp 2023-11-21]. (ang.).
- Fanny Henry Tondo: Pemertahanan bahasa Kao dalam dimensi internal dan eksternal. W: Endang Retnowati (red.): Pemertahanan Bahasa dan Kebudayaan Etnik Kao untuk Perencanaan Kebijakan. Jakarta: Pusat Penelitian Kemasyarakatan dan Kebudayaan, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (PMB-LIPI) & Gading Inti Prima, 2013, s. 9–34. ISBN 978-602-221-224-9. OCLC 883363146. (indonez.).
- Darrell Tryon: Australasia and the Pacific. W: R. E. Asher, Christopher Moseley (red.): Atlas of the World’s Languages. Wyd. 2. Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 95–126, 128–155 (mapy). DOI: 10.4324/9781315829845. ISBN 978-0-7007-1197-0, ISBN 978-1-315-82984-5. ISBN 978-0-415-31074-1. OCLC 163566751. [dostęp 2023-04-09]. (ang.).
- Viveka Velupillai: Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction. Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2015, seria: Creole Language Library 48. DOI: 10.1075/cll.48. ISBN 978-90-272-6884-6. OCLC 900333013. [dostęp 2022-07-16]. (ang.).
- Leontine E. Visser, Clemens L. Voorhoeve: Sahu-Indonesian-English dictionary and Sahu grammar sketch. Dordrecht: Foris Publications, 1987, seria: Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde 126. DOI: 10.1163/9789004487574. ISBN 90-6765-222-9. OCLC 17209362. (ang.).
- Leontine E. Visser: Paradoxes of power. W: E.K.M. Masinambow (red.): Maluku dan Irian Jaya. Jakarta: Lembaga Ekonomi dan Kemasyarakatan Nasional, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (LEKNAS-LIPI), 1994, s. 147–171, seria: Buletin LEKNAS III (1). OCLC 624384764. (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve: The West Makian language, North Moluccas, Indonesia: a fieldwork report. W: Clemens L. Voorhoeve (red.): The Makian languages and their neighbours. Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1982, s. 1–74, seria: Pacific Linguistics D-46; Materials in languages of Indonesia 12. DOI: 10.15144/PL-D46.1. ISBN 0-85883-277-1. OCLC 12421689. (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve: The Non-Austronesian Languages in the North Moluccas. W: E.K.M. Masinambow (red.): Halmahera dan Raja Ampat sebagai kesatuan majemuk: studi-studi terhadap suatu daerah transisi. Jakarta: Lembaga Ekonomi dan Kemasyarakatan Nasional, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia (LEKNAS-LIPI), 1983, s. 13–40, seria: Buletin LEKNAS II (2). OCLC 23557257. (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve: Worming one’s way through New Guinea: The chase of the peripatetic pronouns. W: Donald L. Laycock, Werner Winter (red.): A world of language: papers presented to Professor S.A. Wurm on his 65th birthday. Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1987, s. 709–727, seria: Pacific Linguistics C-100. ISBN 0-85883-357-3. OCLC 17669962. [dostęp 2023-02-09]. (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve: The languages of the North Halmaheran stock. W: Papers in New Guinea linguistics. No. 26. Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1988, s. 181–209, seria: Pacific Linguistics A-76. DOI: 10.15144/PL-A76.181. ISBN 0-85883-370-0. OCLC 220535054. (ang.).
- Clemens L. Voorhoeve: Contact-induced change in the non-Austronesian languages in the north Moluccas, Indonesia. W: Tom Dutton, Darrell T. Tryon (red.): Language Contact and Change in the Austronesian World. Berlin–New York: Mouton de Gruyter, 1994, s. 649–674, seria: Trends in Linguistics: Studies and Monographs 77. DOI: 10.1515/9783110883091.649. ISBN 978-3-11-088309-1. OCLC 853258768. (ang.).
- Holger Warnk. The coming of Islam and Moluccan-Malay culture to New Guinea c.1500–1920. „Indonesia and the Malay World”. 38 (110), s. 109–134, 2010. DOI: 10.1080/13639811003665454. ISSN 1363-9811. OCLC 4839504188. (ang.).
- F.S. Watuseke: The Ternate Language. W: Tom Dutton (red.): Papers in Papuan Linguistics No. 1. Clemens L. Voorhoeve (tłum. z jęz. indonez.). Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1991, s. 223–244, seria: Pacific Linguistics A-73. DOI: 10.15144/PL-A73.223. ISBN 0-85883-393-X. OCLC 24406501. (ang.).
- Stephen A. Wurm: Australasia and the Pacific. W: Christopher Moseley (red.): Encyclopedia of the World’s Endangered Languages. Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 425–577. DOI: 10.4324/9780203645659. ISBN 978-0-203-64565-9. OCLC 47983733. (ang.).
- Shuji Yoshida. Folk Orientation in Halmahera with Special Reference to Insular Southeast Asia. „Senri Ethnological Studies”. 7, s. 19–88, 1980. DOI: 10.15021/00003412. ISSN 1340-6787. [dostęp 2022-10-19]. [zarchiwizowane z adresu 2022-10-19]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Ternate. Endangered Languages Project. [dostęp 2023-06-03]. (ang.).
- Ternate. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. [dostęp 2023-11-13]. (ang.).
- Wordlist – Ternate. The ASJP Database. [dostęp 2024-07-06]. (ang.).
- Piotr Kozłowski: Tok Pisin i Hiri Motu (Hekatoglot 17/100). Woofla: Świat Języków Obcych, 2022-04-07. [dostęp 2022-08-16]. (pol.).