Kodeina – Wikipedia, wolna encyklopedia
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ogólne informacje | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Wzór sumaryczny | C18H21NO3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Masa molowa | 299,36 g/mol | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Wygląd | bezwonny biały proszek lub bezbarwne kryształy o gorzkim smaku[2] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Identyfikacja | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Numer CAS | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
PubChem | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
DrugBank | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Klasyfikacja medyczna | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Legalność w Polsce | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Kodeina (łac. codeinum), metylomorfina, metylowa pochodna morfiny – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów fenantrenowych. Obok morfiny należy do najważniejszych opiatów[4]; jej zawartość w opium wynosi 0,7–2,5%. Jest zaliczana do grupy substancji opioidowych i ma silny depresyjny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy; w swojej grupie jest druga pod tym względem po morfinie. Została zidentyfikowana i po raz pierwszy wydzielona w postaci czystej w 1832 przez Pierre’a Jeana Robiqueta[5]. Może być również otrzymana z morfiny i wykazuje podobne działanie[6]. Ma działanie przeciwbólowe, wywołuje euforię, senność, błogą apatię, wprowadza w stan niewrażliwości na przykre doznania, spowalnia perystaltykę żołądka i jelit, powoduje zanik odczuwania głodu[7].
Metabolizm
[edytuj | edytuj kod]Kodeina (podobnie jak większość leków) w organizmie metabolizowana jest przez kompleks enzymów wątrobowych cytochromu P450. W ciągu pierwszych 24 godzin po przyjęciu wydalane jest z moczem około 90% przyjętej dawki, z czego około 85% w postaci zmetabolizowanej. Ważniejsze metabolity[8][9]:
- morfina (ok. 5–10% dawki) – powstaje poprzez demetylację kodeiny przy udziale cytochromu CYP2D6 (należącego do rodziny cytochromów P450). Uważa się, że to ona w głównej mierze odpowiada za działanie przeciwbólowe wywołane przez kodeinę; stąd osoby, które mają zmniejszoną wydajność tego enzymu, mogą odczuwać słabsze działanie przeciwbólowe
- norkodeina (około 10% dawki) – powstaje przy udziale izoenzymu CYP3A4
- ok. 80% sprzęgane jest z kwasem glukuronowym do 6-glukuronidu kodeiny; postuluje się, że związek ten odpowiada za działanie przeciwbólowe kodeiny u osób ze słabą aktywnością cytochromu CYP2D6[9].
U niektórych osób (zwłaszcza dzieci) występuje tzw. ultraszybki metabolizm kodeiny, który prowadzi do znacznie większego niż normalnie stężenia morfiny we krwi po przyjęciu kodeiny. Związany jest on z wysoką aktywnością cytochromu CYP2D6. Częstość występowania ultraszybkiego metabolizmu kodeiny uzależniona jest od rasy i grupy etnicznej, np. dla rasy białej stanowi ok. 10% populacji[10][11].
Kodeina w lecznictwie
[edytuj | edytuj kod]Okres działania kodeiny wynosi od 2 do 6 godzin. W śladowych ilościach przedostaje się do mleka matek karmiących. Rzadziej od morfiny prowadzi do uzależnienia, przeważnie po dłuższym i częstszym podawaniu. Kodeina wchodzi w skład wielu leków złożonych – najczęściej z kwasem acetylosalicylowym, paracetamolem, ibuprofenem, sulfogwajakolem i kofeiną.
Leki z dużą zawartością kodeiny dostępne w Polsce bez recepty (OTC) to np. Nurofen Plus, Antidol 15 i Solpadeine Max. Tabletka Nurofenu Plus zawiera 200 mg ibuprofenu i 12,8 mg półwodnego fosforanu kodeiny, Antidol zawiera 15 mg fosforanu kodeiny w połączeniu z 500 mg paracetamolu, Solpadeine Max zawiera 12,8 mg półwodnego fosforanu kodeiny, paracetamol (500 mg) i kofeinę (30 mg)[12], a Thiocodin 15 mg fosforanu kodeiny w połączeniu z 300 mg sulfogwajakolu[13].
Są one m.in. przeznaczone do stosowania w bólu o nasileniu umiarkowanym, który nie ustąpił po leczeniu lekami zawierającymi w swoim składzie tylko jedną substancję czynną. Kodeina obecnie jest substancją ogólnie dostępną w Polsce.
Działanie wykorzystywane w lecznictwie
[edytuj | edytuj kod]- przeciwbiegunkowe
- przeciwkaszlowe – w dawkach mniejszych niż mających działanie przeciwbólowe (standardowo 8–15 mg); działanie przeciwkaszlowe utrzymuje się około 3 godzin, a wywołane jest przez oddziaływanie substancji na ośrodek mózgowy odpowiedzialny za oddychanie
- przeciwbólowe
Szerzej stosowana od czasów II wojny światowej jako substytut coraz trudniej dostępnej morfiny.
Interakcje
[edytuj | edytuj kod]- Potęguje działanie antykoagulacyjne doustnych leków przeciwzakrzepowych, inhibitorów MAO.
- Przeciwwrzodowe leki zobojętniające kwas solny (antacida) nasilają depresyjne działanie kodeiny.
- Alkohol etylowy może spotęgować działanie uspokajające kodeiny.
- Leki przeciwhistaminowe H1 I generacji nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN.
- Neuroleptyki (pochodne fenotiazyny) nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN.
- Benzodiazepiny i barbiturany nasilają w dużym stopniu ogólne działanie kodeiny na OUN.
Działania niepożądane
[edytuj | edytuj kod]- Apatia, senność, otępienie, zawroty głowy, zaparcia, spowolnienie rytmu oddechowego (najczęściej u osób w wieku podeszłym i dzieci), euforia, nadmierne uspokojenie – po zażyciu kodeiny nie powinno się prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających skupienia.
- Reakcje alergiczne, wysypka, swędzenie skóry.
- Tolerancja farmakologiczna i uzależnienie (typu morfinowego).
- Depresja oddechowa, zwłaszcza u dzieci poniżej 12 roku życia i u osób z ultraszybkim metabolizmem kodeiny[10][11].
W latach 2013–2015 Europejska Agencja Leków wprowadziła zakaz stosowania kodeiny u dzieci poniżej 12 roku życia, zarówno jako środka przeciwkaszlowego, jak i przeciwbólowego. U dzieci w wieku 12–18 lat kodeinę można stosować przeciwbólowo jedynie w leczeniu ostrego bólu, który nie ustępuje po podaniu innych środków. W tej grupie wiekowej nie zaleca się stosowania przeciwkaszlowo, jeśli występują problemy z oddychaniem[10][11].
Zalecenia te wynikają ze stwierdzenia kilku ciężkich przypadków depresji oddechowej u dzieci leczonych kodeiną (w tym śmiertelnych) oraz śmierci dziecka karmionego piersią, którego matka przyjmowała kodeinę[10].
Przeciwwskazania
[edytuj | edytuj kod]Przeciwwskazania wprowadzone w Unii Europejskiej w latach 2013–2015[10][11]:
- wiek poniżej 12 lat;
- trudności z oddychaniem w wieku 12–18 lat;
- po zabiegu usunięcia migdałka/migdałków w celu leczenia obturacyjnego bezdechu sennego u dzieci do 18 roku życia;
- ultraszybki metabolizm kodeiny;
- karmienie piersią.
Uzależnienie
[edytuj | edytuj kod]Kodeina wywołuje uzależnienie zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Uzależnienie psychiczne rozwija się szybko, w związku z chęcią przeżywania stanu, jaki daje kodeina. Uzależnienie fizyczne rozwija się w okresie około 6–12 miesięcy, po którym jej odstawienie powoduje typowe objawy zespołu abstynencyjnego: drażliwość, brak chęci do działania, objawy grypopodobne, objawy depresyjne, problemy ze snem, bóle głowy i silną potrzebę zażycia narkotyku[14].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Farmakopea Polska VI, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176, ISBN 83-88157-18-3 .
- ↑ a b Podręczny słownik chemiczny, Romuald Hassa (red.), Janusz Mrzigod (red.), Janusz Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 191, ISBN 83-7183-240-0 .
- ↑ a b c Codeine, [w:] DrugBank [online], University of Alberta, DB00318 (ang.).
- ↑ Gavril W. Pasternak , Ying-Xian Pan , Mu opioids and their receptors: evolution of a concept, „Pharmacological Reviews”, 65 (4), 2013, s. 1257–1317, DOI: 10.1124/pr.112.007138, PMID: 24076545, PMCID: PMC3799236 .
- ↑ Jaime Wisniak , Pierre-Jean Robiquet, „Educación Química”, 24 (1), 2018, s. 139–149, DOI: 10.1016/S0187-893X(13)72507-2 (ang.).
- ↑ Kodeina. Farmakognozja Online. [dostęp 2011-08-02].
- ↑ Wielki leksykon leków. Wydawnictwo Amber.
- ↑ Z.R. Chen i inni, Disposition and metabolism of codeine after single and chronic doses in one poor and seven extensive metabolisers, „British Journal of Clinical Pharmacology”, 31 (4), 1991, s. 381–390, PMID: 2049245, PMCID: PMC1368322 .
- ↑ a b T.B. Vree , R.T. van Dongen , P.M. Koopman-Kimenai , Codeine analgesia is due to codeine-6-glucuronide, not morphine, „International Journal of Clinical Practice”, 54 (6), 2000, s. 395–398, PMID: 11092114 .
- ↑ a b c d e Ograniczenia dotyczące stosowania kodeiny w łagodzeniu bólu u dzieci. EMA/385716/2013. Europejska Agencja Leków, 28 czerwca 2013.
- ↑ a b c d Zakaz stosowania kodeiny na kaszel i przeziębienie u dzieci do 12 roku życia. Europejska Agencja Leków, 24 kwietnia 2015.
- ↑ Obwieszczenie Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych z dnia 30 marca 2017 r. w sprawie ogłoszenia Urzędowego Wykazu Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dz. Urz. Min. Zdr. z 2017, poz. 45. [dostęp 2017-08-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-05)].
- ↑ Thiocodin [online], Indeks leków Medycyny Praktycznej [dostęp 2019-05-28] .
- ↑ Marzena Pasek: Narkotyki przy tablicy. Warszawa: Toret, 2000, s. 74. ISBN 83-907315-9-2.