Radoszyce – Wikipedia, wolna encyklopedia
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Kościół pw. św. Piotra i Pawła w Radoszycach | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Prawa miejskie | 1370-1870, 2018 | ||||
Burmistrz | Michał Pękala | ||||
Powierzchnia | 17,1689 km² | ||||
Populacja (2011) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna | (+48) 41 | ||||
Kod pocztowy | 26-230 | ||||
Tablice rejestracyjne | TKN | ||||
Położenie na mapie gminy Radoszyce ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu koneckiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 2605044 | ||||
SIMC | 0264986 | ||||
Urząd miejski ul. Żeromskiego 2826-230 Radoszyce | |||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/MOs810_WG_30_2023_%28Market_square_in_Radoszyce%29_%283%29.jpg/240px-MOs810_WG_30_2023_%28Market_square_in_Radoszyce%29_%283%29.jpg)
Radoszyce (ang. fonet. [radɔˈʂɨt͡sɛ]; ros. Радошице [Radoszyce], jid. ראדאשיץ [Radashits][2]) – miasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie koneckim.
Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Radoszyce oraz parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła[3].
W latach 1975–1998 położone w województwie kieleckim. Należy do ziemi sandomierskej, będącej częścią historycznej Małopolski[4].
Nazwa miejscowości jest patronimiczno-dzierżawczą i najprawdopodobniej wywodzi się od imienia Rados lub Radosz, do którego należały okoliczne ziemie.
Radoszyce są silnie związane z historią Polski. W okresie poprzedzającym ukształtowanie się państwowości polskiej, osada leżała na pograniczu terytoriów plemiennych Polan i Wiślan tj. późniejszej Małopolski i Wielkopolski. Później były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[5]. W okresie potopu szwedzkiego stanowiły teatr działań wojennych armii Rzeczypospolitej oraz sprzymierzonych armii najeźdźczych Szwecji i Siedmiogrodu[6]. W czasie wojny konfederackiej (1768-1774) starostwo radoszyckie stało się polem potyczek wojsk polskich, rosyjskich i pruskich. 18 listopada 1794 r. miała tu miejsce ostateczna kapitulacja powstania kościuszkowskiego, a w wyniku III rozbioru Polski w 1795 r. miasto znalazło się pod zaborem austriackim. Wszystkie te wydarzenia sprawiły, że wiek XVIII należy uznać za upadek dotychczas zamożnego i dobrze prosperującego ośrodka hutniczo-rzemieślniczego. W okresie powstania styczniowego mieszkańcy aktywnie manifestowali patriotyzm: chłopi nie płacili Imperium Carskiemu podatków, bojkotowano carskie zarządzenia, wyrabiano kosy dla powstańców[7] oraz aktywnie wspierano cywilną organizację powstańczą. 22 stycznia 1863 r. ludność wzięła udział w zrywie, za co dekretem carskim Radoszyce utraciły prawa miejskie[8].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Dokładna data powstania Radoszyc nie jest znana, ale jak pisze S. Orgelbrand w Encyklopedii Powszechnej z 1884 r. "Radoszyce to osada bardzo starożytna"[9]. Jan Długosz przypisywał założenie miasta Kazimierzowi Wielkiemu, jednak najstarszy zapis poświadczający o długiej historii osady stanowi data opisowa fundacji kościoła, pierwotnie kaplicy myśliwskiej, „Ecclesia Haec Fundate Anno Domini Millesimo Quarto” (kościół ten ufundowany roku pańskiego 1004)[10]. Za czasów Długosza było tutaj 12 łanów miejskich oddających dziesięcinę prebendzie Jaszkowskiej, przy katedrze sandomierskiej. Łany wójtowskie oddawały dziesięcinę plebanowi w Opocznie.
W 1411 r. w Radoszycach zatrzymał się król Władysław Jagiełło, udający się na wyprawę do Prus, który obchodził tu święto Trzech Króli. W 1425 r. zatrzymał się tu ponownie jadąc z Wielkopolski na Ruś. W 1428 roku[11] uzyskały prawo składu. W 1428 r. król najprawdopodobniej przeniósł Radoszyce z prawa polskiego na niemieckie (mogło to być jednak tylko ponowienie aktu Kazimierza Wielkiego) i nadał miastu prawo do dwóch jarmarków: w poniedziałek po Narodzeniu N.P. i na św. Dorotę. W 1450 r. w Radoszycach zatrzymał się król Kazimierz Jagiellończyk, a przez pewien czas w przebywały tam też królewskie córki, prawdopodobnie chroniąc się przed zarazą. W 1456 r. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził przywileje nadane przez poprzedników, zwolnił mieszczan od wszelkich ceł w kraju i wydał pozwolenie na zakup soli w królewskich żupach.
W XV w. odbywały się w Radoszycach roki sądowe grodzkie[12].
Według lustracji z 1564 r. miasto należało do starostwa chęcińskiego, a przyległe wsie Radoska i Grodzisko pełniły rolę jego przedmieść. Funkcjonowały dwa młyny, a w królewskim lesie znajdowało się 6 hut (5 czynnych).
W okresie potopu szwedzkiego miasto znajdowało się pod jurysdykcją władz okupacyjnych Szwecji. W czasie wojen wraz z oddziałami walczącymi z najeźdźcą przemaszerował przez Radoszyce król Jan Kazimierz[13], a w manewrach wojennych i m.in. obronie Krakowa brała udział sandomierska piechota łanowa, a więc mieszczanie i chłopi radoszyccy. Okres potopu przyniósł mieszkańcom ogromne koszty związane z pobytem najeźdźcy (Karol Gustaw m.in. przebywał w Radoszycach i stąd wydał rozkaz opanowania przez Szwedów przepraw przez Bug i Narew, a przybyłe mu na pomoc wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego przedłużyły ten proceder), jak i sprzymierzeńców Rzeczypospolitej. Do najważniejszych szkód należy zaliczyć upadek gospodarczy, rabunki, dewastacje pól, rekwizycję mienia, pustoszenie miasta oraz częściowe jego spalenie przez najeźdźcę. Z kolei przemarsz jednostek sojuszniczych Rzeczypospolitej (np. spieszących z odsieczą oddziałów tatarskich czy wojsk cesarza Leopolda) wiązał się z całkowitym splądrowaniem miasta. Pauperyzacji ludności towarzyszyły szybko rozprzestrzeniające się choroby, w tym tzw. morowe powietrze.
Po wojnach szwedzkich w mieście zaczęła osiedlać się ludność żydowska. Pomiędzy chrześcijanami a żydami dochodziło do konfliktów o podłożu ekonomicznym, związanych z przejmowaniem przez Żydów handlu i rzemiosła, a także dumpingu, czego konsekwencją była uchwała burmistrza i Rady Miasta z 1740 r. Rada pod karą 40 grzywien, a nawet konfiskaty majątku, zakazała wówczas sprzedaży i zastawu domów Żydom.
W 1787 r. w Radoszycach przebywał król Stanisław August Poniatowski, który wracając z Krakowa zatrzymał się, by obejrzeć miejscowe fabryki żelazne piece i fryszerki. W 1788 r. król potwierdził dla Radoszyc prawo magdeburskie. Na sejmie z lat 1773–1775 Radoszyce wraz ze starostwem radzickim przekazano rodowi Małachowskich. W 1784 r. Radoszyce administracyjnie należące do powiatu chęcińskiego w województwie sandomierskim, nadal były własnością rodu Małachowskich, co potwierdza wpis w regestrze diecezji, w którym jako właściciel figuruje Małachowski, podkanclerzy koronny.
16 listopada 1794 r. we wsi Jakimowice nieopodal Radoszyc rozegrał się epilog polskiego powstania narodowego przeciw Rosji i Prusom tzw. insurekcji kościuszkowskiej.
13 stycznia 1870 za wsparcie powstania styczniowego Radoszyce utraciły prawa miejskie[14].
W czasie II wojny światowej, mieszkańcy Radoszyc licznie uczestniczyli w kampanii wrześniowej[15], jednak sama miejscowość już 6 września została zajęta przez niemiecką jednostkę specjalną Einsatzkommandos, a po 10 września przyłączona do dystryktu radomskiego Generalnej Guberni.
Podczas okupacji hitlerowskiej, 5 kwietnia 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 4000 Żydów. W październiku 1942 zostali wywiezieni do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani[16].
2 września 1944 r. Niemcy spacyfikowali i spalili miejscowość. Do dziś nie ustalono dokładnych danych poległych w czasie potyczki mieszkańców, partyzantów oraz Niemców, a prezentowane w różnych opracowaniach dane znacznie się różnią[17].
1 stycznia 2018[18] Radoszyce restytuowano jako miasto.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła z I połowy XVII w., rozbudowany w 1846 r., wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.493 z 26.02.1957 i z 15.06.1967)[19]
- kolumna przydrożna wykonana w 1610 r., przeniesiona obecnie na teren cmentarza parafialnego
- ruiny zamku w Radoszycach
- cmentarz parafialny
- cmentarz żydowski
Sport
[edytuj | edytuj kod]W Radoszycach działa klub piłki nożnej GKS Partyzant Radoszyce[20] założony w 1947 r. W 2008 r. drużyna przygotowywana przez trenera Jarosława Komisarskiego po raz pierwszy wywalczyła awans do IV ligi. Największym sukcesem klubu był awans do III ligi w sezonie 2013/2014.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Zobacz też kategorię:
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 - Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31 III 2011 r.. [dostęp 2017-04-08].
- ↑ Radoszyce | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2018-01-01] (pol.).
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Stanisław Koszutski: Nasze miasta a samorząd. Życie miast w Królestwie Polskiem i reforma samorządowa. E. Wende i Spółka, Warszawa 1915, s. 76.
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
- ↑ Stanisław Staciwa , Dzieje Radoszyc t.1 s. 448, 2011 .
- ↑ K. Gronikowski , Robotnicy zagłębia staropolskiego i dąbrowskiego w powstaniu styczniowym, Przegląd Historyczny t. LIX, z. 1 s. 30, 1968 .
- ↑ Stanisław Staciwa , Dzieje Radoszyc t.1, s.620, 2011 .
- ↑ Olgebrand, Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, 1933 .
- ↑ J. Wiśniewski , Dekanat Konecki, s. 430, 1913 .
- ↑ Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 136.
- ↑ >M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
- ↑ Stanisław Staciwa , Dzieje Radoszyc, t.1, 2011 .
- ↑ Postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 419)
- ↑ K. Staciwa , Dzieje Radoszyc t.2, s. 12, 2011 .
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 285 .
- ↑ S. Staciwa , Dzieje Radoszyc, t.2, s. 430-492, 2011 .
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2017 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedzib władz niektórych gmin, cyt. Z dniem 1 stycznia 2018 r. nadaje się status miasta miejscowościom: [...] Radoszyce – w gminie Radoszyce, w powiecie koneckim, w województwie świętokrzyskim (Dz.U. z 2017 r. poz. 1427)
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 34 [dostęp 2015-11-17] .
- ↑ start [online], GKS Partyzant Radoszyce [dostęp 2019-01-03] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Radoszyce, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 440 .
- Radoszyce 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 534 .
- Czaykowski Franciszek- Regestr Diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784. Warszawa 2006.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oficjalna strona Gminy Radoszyce
- Kuropatwa ... parafia Radoszyce, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 931 .
- Archiwalne zdjęcia związane z miejscowością w bibliotece Polona