Gorzów Wielkopolski – Wikipedia, wolna encyklopedia
miasto na prawach powiatu | |||||
![]() Na fotografiach (zgodnie z ruchem wskazówek zegara): Estakada kolejowa, Filharmonia Gorzowska, Muzeum Warty „Spichlerz”, Bulwar Nadwarciański, Ratusz i wieża Katedry | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Data założenia | 1257 | ||||
Prawa miejskie | 2 lipca 1257 | ||||
Prezydent | |||||
Powierzchnia | 85,72[1] km² | ||||
Wysokość | 19 do 105 m n.p.m. | ||||
Populacja (30.06.2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna | 95 | ||||
Kod pocztowy | 66-400 do 66-414 | ||||
Tablice rejestracyjne | FG | ||||
Położenie na mapie województwa lubuskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 0861011 | ||||
SIMC | 0935140 | ||||
Hasło promocyjne: Gorzów #StądJestem[3] | |||||
Urząd miejski ul. Sikorskiego 3-466-400 Gorzów Wielkopolski | |||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Krainy-historyczne-Polski.png/220px-Krainy-historyczne-Polski.png)
Gorzów Wielkopolski (niem. Landsberg an der Warthe) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce. Siedziba wojewody lubuskiego wraz z zespoloną administracją rządową na terenie województwa lubuskiego oraz powiatu gorzowskiego. Drugie co do wielkości miasto w województwie. Pod względem geograficznym, północna część miasta położona jest na Równinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pojezierze Południowopomorskie, a południowa w Kotlinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. Miasto leży nad Wartą u ujścia Kłodawki i jej dopływem Srebrną, na wysokości od 19 do 105 m n.p.m. Z miastem graniczy Gorzowski Park Krajobrazowy[4].
Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski[5].
Gorzów Wielkopolski jest rdzeniem Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego (MOF)[6], w skład którego wchodzą otaczające go gminy: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Santok, Lubiszyn oraz Strzelce Krajeńskie. Wraz z 24 gminami i 5 powiatami województwa lubuskiego oraz 4 gminami i 1 powiatem województwa zachodniopomorskiego tworzy Aglomerację Gorzowską zamieszkałą przez ponad 400 000 mieszkańców[7].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Gorzów Wielkopolski leży 51 km od granicy z Niemcami i około 137 km od ich stolicy – Berlina. Do Warszawy jest 463 km. Większe miasta w pobliżu Gorzowa Wielkopolskiego to: Poznań (165 km), Szczecin (111 km) i Zielona Góra (113 km).
Pod względem geograficznym miasto położone jest na skraju Kotliny Gorzowskiej, leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 m n.p.m.[8]
Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski i graniczyły z ziemią lubuską. Obszar dzisiejszego Gorzowa stanowił część kasztelanii santockiej, która była częścią Wielkopolski[9]. Następnie w 1252 ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii[10]. Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Nową Marchią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski, w województwie poznańskim.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Studnia_kanalizacyjna.jpg/220px-Studnia_kanalizacyjna.jpg)
Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów „Land” (pol. ziemia, kraina) oraz „Berg” (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.
Nazwa przypuszczalnie nawiązywała do brandenburskiego Landsbergu, położonego w ziemi barnimskiej[11].
W XIV-XVII-wiecznym piśmiennictwie polskim nazwa niemiecka była spolszczana i zapisywana jako Lencbark, Landzberk czy Landzberg[12]. W książce „Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana” z 1843 r. podane są dwie nazwy miejscowości: Landsberg i Gorzew[13][14].
Na początku kwietnia 1945 r. zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów[15]. Nazwę tę nadano w analogii do Gorzowa Śląskiego w województwie opolskim, który w czasach niemieckich nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów ludowych polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z „nieprecyzyjnego”, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej[16]. Współczesna nauka odrzuca odnoszenie się tej nazwy do dawnego Landsbergu nad Wartą.
Po przyłączeniu Landsbergu an der Warthe do województwa poznańskiego, od 7 lipca 1945 r. w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą[15]. Dodany drugi człon nad Wartą był odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe.
2 marca 1946 Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z Zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski urzędowo obowiązuje od 19 maja 1946 r.[17] Miasto nie było do czasu włączenia do woj. poznańskiego związane z Wielkopolską, jednak obszar przed powstaniem miasta należał do kasztelanii santockiej, będącej częścią Wielkopolski. Przymiotnik Wielkopolski pojawia się w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim dopiero na początku lat 50 XX w., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.
Według nazewnictwa Poczty Polskiej do 30 maja 1945 r. nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 r. Gorzów Wielkopolski[15].
Na początku XXI wieku pojawił się w lokalnej przestrzeni publicznej pomysł zmiany nazwy miasta poprzez usunięcie przymiotnika Wielkopolski, zakończony plebiscytem, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za dotychczasową nazwą[18] stosunkiem 25 000 do 10 000 głosów[19]. Na początku II dekady XXI wieku miasto ponownie podjęło ten temat, wpisując zmianę nazwy do Długoterminowej strategii zarządzania marką Gorzów[18]. Zmianę doradzają wszystkie agencje zajmujące się Public Relations i tworzenie wizerunku[19]. Kwestia nazwy została podjęta w lokalnej debacie[20], jednak nie wyszła poza to stadium[21]. Latem 2015 r. temat powrócił do debaty w związku z nowelizacją przepisów dotyczących ważności dokumentów po zmianie nazwy miejscowości. Wobec zniesienia obowiązku ich wymiany część radnych zgłosiła wniosek o zmianę nazwy. Prezydent Miasta Gorzów Wielkopolski zapowiedział, że ewentualna zmiana zostanie poprzedzona przez referendum[19].
W listopadzie 2023 roku zawiązał się Komitet Obywatelski - składający się z 66 osób - mający na celu zmianę nazwy miasta z Gorzów Wielkopolski na Gorzów. Komitet złożył do Prezydenta Miasta wniosek o przeprowadzenie w tej sprawie konsultacji społecznych. Prezydent przychylił się do wniosku i zarządził przeprowadzenie konsultacji w terminie od 6 maja do 2 sierpnia 2024 roku.[22][23]
Środowisko naturalne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Park_Siemiradzkiego_BN.jpg/220px-Park_Siemiradzkiego_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Park_Wiosny_Lud%C3%B3w_BN.jpg/220px-Park_Wiosny_Lud%C3%B3w_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/K%C5%82odawka_BN.jpg/220px-K%C5%82odawka_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Al.RMN.jpg/220px-Al.RMN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Park_S%C5%82owia%C5%84ski_BN.jpg/220px-Park_S%C5%82owia%C5%84ski_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Park_Zacisze_BN.jpg/220px-Park_Zacisze_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Park_G%C3%B3rczy%C5%84ski_BN.jpg/220px-Park_G%C3%B3rczy%C5%84ski_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Stiopa-kasztany_foto.2.jpg/220px-Stiopa-kasztany_foto.2.jpg)
Gorzów Wielkopolski położony jest na siedmiu wzgórzach. Na jego obszarze można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi[24].
Zieleń miejska
[edytuj | edytuj kod]Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha[25]. W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu „Wysoczyzna Gorzowska”, związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych[26].
Ochrona przyrody
[edytuj | edytuj kod]Na obszarze miasta znajduje się rezerwat przyrody Gorzowskie Murawy chroniący zbiorowiska roślinności kserotermicznej, szczególnie muraw ostnicowych, kłosownicowych i szczotlichowych oraz stanowisk gatunków roślin i zwierząt, m.in. ostnicy włosowatej, pajęcznicy liliowatej, dzwonka syberyjskiego, ostrołódki kosmatej, świergotka polnego i ślimaka żeberkowego[27].
Klimat
[edytuj | edytuj kod]Klimatogram dla Gorzowa Wielkopolskiego | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
42 2 -2 | 35 4 -2 | 39 8 1 | 30 15 5 | 57 20 9 | 57 23 12 | 75 25 14 | 57 25 14 | 46 19 10 | 40 13 6 | 38 7 2 | 42 3 -1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Temperatury w °C Opad całkowity w mm Źródło: Meteomodel[28] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą około 550mm.
Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] | 13,8 | 18,2 | 24,6 | 30,6 | 31,5 | 36,5 | 37,5 | 37,3 | 33,0 | 28,7 | 20,3 | 15,3 | 37,5 |
Średnie temperatury w dzień [°C] | 2,4 | 4,1 | 8,3 | 14,9 | 19,5 | 22,7 | 24,8 | 24,5 | 19,3 | 13,3 | 6,9 | 3,4 | 13,7 |
Średnie dobowe temperatury [°C] | -0,1 | 0,9 | 4,1 | 9,5 | 14 | 17,3 | 19,4 | 19 | 14,3 | 9,2 | 4,3 | 1,1 | 9,4 |
Średnie temperatury w nocy [°C] | -2,4 | -1,7 | 0,6 | 4,5 | 8,8 | 12,2 | 14,3 | 14 | 10,1 | 5,9 | 2,0 | -1 | 5,6 |
Rekordy minimalnej temperatury [°C] | -24,6 | -27,1 | -19,3 | -5,7 | -2,4 | 1,8 | 5,9 | 4,5 | -0,5 | -6,4 | -15,4 | -22,2 | −27,1 |
Opady [mm] | 41,9 | 34,6 | 39,4 | 29,5 | 57 | 56,7 | 75 | 56,8 | 45,5 | 40,4 | 38,4 | 41,6 | 556,8 |
Średnia liczba dni deszczowych | 9 | 8 | 9 | 6 | 8 | 9 | 10 | 8 | 8 | 8 | 8 | 10 | 102 |
Wilgotność [%] | 88 | 84 | 77 | 68 | 68 | 69 | 70 | 70 | 78 | 84 | 90 | 90 | 78 |
Średnie usłonecznienie [h] | 50 | 73 | 126 | 206 | 245 | 251 | 254 | 236 | 163 | 110 | 50 | 40 | 1803 |
Źródło: meteomodel.pl na podstawie danych IMGW[28], ekstrema dla lat (1951-2021), średnie dla lat (1991-2020) 12.03.2022 |
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Mury_obronne_BN.jpg/220px-Mury_obronne_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Stiopa-Nowe_Miasto_foto.1.jpg/220px-Stiopa-Nowe_Miasto_foto.1.jpg)
W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki książę legnicki Bolesław Rogatka uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja Przemysłówna – księżniczka, córka księcia wielkopolskiego Przemysła I, wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana I Askańczyka i jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu w Santoku.
Prawa miejskie Gorzów Wielkopolski otrzymał w 1257 roku. 2 lipca Jan I Askańczyk – margrabia brandenburski z dynastii askańskiej wydał dokument, upoważniający rycerza Alberta de Luge do założenia niemal na granicy kasztelanii i ziemi lubuskiej miasta nad rzeką i nadania mu nazwy Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Altlandsbergiem koło Berlina – w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości)[29].
Landisberch szybko stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym na wschodnich rubieżach Brandenburgii. Z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP. Po wygaśnięciu dynastii Askańczyków w 1319 miasto przeszło wraz z Nową Marchią pod panowanie Wittelsbachów. W 1329 podpisano w mieście traktat pokojowy między Polską i Brandenburgią. Po 1373 miasto przeszło pod kontrolę rodu Luksemburgów (Kraje Korony Czeskiej), którzy w 1402, mimo prowadzonych w tej sprawie negocjacji z Władysławem Jagiełłą, sprzedali Nową Marchię wraz z miastem zakonowi krzyżackiemu. W 1433 przeżył oblężenie husytów. W 1454 zakon krzyżacki sprzedał Nową Marchię Fryderykowi II Hohenzollernowi. W 1626 miasto ucierpiało przez szwedzką okupację. Po 1648 miasto stało się ważnym punktem w handlu z Polską, który rozwinął się jeszcze w XVII w. przez powstanie licznych warsztatów tkackich i handlu wełną.
W czasie wojny siedmioletniej miasto utrzymywało wojska rosyjskie, a na początku XIX wieku opłacało kontrybucję armii Napoleona. Od 1892 Gorzów był siedzibą powiatu grodzkiego (niem. Stadtkreis) i należał do rejencji frankfurckiej w prowincji Brandenburgia.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Gorz%C3%B3w_Wlkp.%2C_ul._Obotrycka_16_%28dawny_ratusz%29.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wlkp.%2C_ul._Obotrycka_16_%28dawny_ratusz%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Urz%C4%85d_Miasta_BN.jpg/220px-Urz%C4%85d_Miasta_BN.jpg)
W 1892 roku miasto zostało wydzielone z powiatu i otrzymało status Miasto na prawach powiatu. W latach dwudziestych XX wieku dominowała nazwa Landsberg (Warthe). Około 1900 roku w mieście były dwa kościoły protestanckie, katolicki i synagoga[31]
Do przedwojennych osobistości Landsbergu należeli: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej obecnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian i dawnych niemieckich mieszkańców, właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu), Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli i sznurów, budowniczy willi, obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów i techników, przebywało tu także kilka ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Friedrich Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji i rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców i rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta i przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.
Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a wkraczające od północy i wschodu oddziały 5 Armii Uderzeniowej Armii Czerwonej gen. płk. Nikołaja Bierzarina[32] począwszy od 30 stycznia 1945 r. spaliły Stare Miasto (Śródmieście Gorzowa uległo zniszczeniu w około 60%)[33], dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobiet (są to dane szacunkowe opracowane na podstawie wielu publikacji)[34][35] spośród około 30 tys. jego mieszkańców, którzy znajdowali się w jego granicach w chwili przejścia frontu[33].
W marcu 1945 roku miasto przyjęło nazwę Gorzów nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Pierwszymi polskimi osadnikami spoza miasta byli kolejarze, którzy przybyli tu 3 lutego 1945 roku z radzieckim transportem wojskowym z wielkopolskiego Wągrowca. Pierwszym Komendantem Wojennym miasta był radziecki dowódca płk Josif Dragun, który władzę sprawował do 26 marca 1945, po czym przekazał ją polskiej administracji – pierwszemu prezydentowi miasta Piotrowi Wysockiemu[36]. Równocześnie powołana została w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Ludność niemiecką, która nie opuściła miasta przed nadejściem 1 Frontu Białoruskiego, przesiedlono[37] do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Do Gorzowa przybywali jednocześnie liczni Polacy wysiedleni z Kresów Wschodnich[38].
W okresie powojennym następował ponowny szybki rozwój miasta. Od 1945 do 1950 roku Gorzów Wielkopolski pełnił rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Jednocześnie w Gorzowie rozpoczęła działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/POL_Gorz%C3%B3w_Wielkopolski_COA_%28do_1996%29.svg/100px-POL_Gorz%C3%B3w_Wielkopolski_COA_%28do_1996%29.svg.png)
Od 1950 miasto należało do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego.
Już w połowie lat 60 XX w. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60 XX wieku Gorzów przeżył drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70 XX w. powstały pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 r. stał się miastem wojewódzkim nowo utworzonego województwa gorzowskiego. W 1979 r. urodziła się stutysięczna gorzowianka[39]. 19 lipca 1975 r. odsłonięto pomnik Polsko-Radzieckiego Braterstwa Broni[40]. W latach 80 XX w. wybudowany został nowoczesny szpital wojewódzki.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/P%C5%82onie_katedra.jpg/220px-P%C5%82onie_katedra.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Stiopa-szpital_zaka%C5%BAny.jpg/220px-Stiopa-szpital_zaka%C5%BAny.jpg)
Po pacyfikacji przez ZOMO strajku w Zakładach Mechanicznych „Ursus” 16 grudnia 1981 w Gorzowie powstała silna organizacja NSZZ „Solidarność”[41]. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności został Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus, Zremb. 16 grudnia 1981 Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej brutalnie rozbiły strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia. W 1982 rozpoczęto wydawanie biuletynu „Feniks” (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982, w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne demonstracje solidarnościowe, nazwane później wydarzeniami gorzowskimi. W 1983 w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne „Szaniec” (łącznie w latach 1983–1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989, z inspiracji Solidarności i RMN, odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.
Od 1999 Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego. W 2007 miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.
Od 2013 roku miasto ma hejnał, skomponowany przez Jana Kupczyńskiego. Odtwarzany jest każdego dnia o godzinie 12:00 z budynku Urzędu Miasta, a także okolicznościowo podczas uroczystości miejskich[42].
1 grudnia 2014 roku – po niemal 17 latach, z urzędu prezydenta miasta odszedł Tadeusz Jędrzejczak, którego zastąpił Jacek Wójcicki.
Garnizon
[edytuj | edytuj kod]Miasto posiadało garnizon wojsk pruskich. W 1783 w Gorzowie stacjonowały cztery szwadrony. Wraz ze związanymi z nią cywilami garnizon liczył od 900 do 1000 osób[43]. Garnizon posiadał kościół garnizonowy. W 1804 zainaugurowano nową szkołę dla dzieci członków garnizonu[44]. Po utworzeniu Rzeszy Niemieckiej, w garnizonie stacjonowały: 54 Pułk Artylerii Polowej, a następnie 50 Pułk Piechoty.
Na przełomie marca i kwietnia 1945 roku w budynku na ul. Łokietka 37, mieściła się siedziba sztabu 1 Frontu Białoruskiego (tablicę upamiętniającą to wydarzenie odsłonięto 9 maja 1975; kolejna tablica upamiętniająca zajęcie miasta przez Armię Czerwoną została odsłonięta w pierwszą rocznicę tego wydarzenia na budynku Urzędu Miasta)[40]. Na terenie miasta, zaraz po jego zajęciu przez Armię Czerwoną, funkcjonował obóz specjalny NKWD przede wszystkim dla Niemców, ale także dla członków AK i opozycji[45][46].
W okresie powojennym na garnizon gorzowski, obok instytucji takich jak kasyno i orkiestra wojskowa, składały się odpowiednio, kolejno:
- 12 Kołobrzeski Pułk Piechoty, 12 Gorzowski Pułk Zmechanizowany, 4 Gorzowska Brygada Zmechanizowana,
- 4 Łużycka Brygada Saperów, 4 Łużycki Pułk Saperów, 4 Nadwarciańska Brygada Saperów
Obie gorzowskie jednostki zostały rozformowane w 1999 r. W konsekwencji Gorzów przestał być miastem garnizonowym, a nieliczne pozostałe w mieście instytucje wojskowe zostały przyporządkowane do Garnizonu Skwierzyna; współcześnie są to:
- Wojskowe Centrum Rekrutacji w Gorzowie Wielkopolskim,
- Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska SPZOZ w Gorzowie Wielkopolskim.
Planowane jest jednak przywrócenie gorzowskiego garnizonu, poprzez sformowanie jednostek wojskowych w ramach 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej oraz 12 Wielkopolskiej Brygady Obrony Terytorialnej[47][48].
Współczesny układ urbanistyczny miasta
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Ul.Nadbrze%C5%BCna1.jpg/220px-Ul.Nadbrze%C5%BCna1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Katedra_i_Titanic_BN.jpg/220px-Katedra_i_Titanic_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Deptak_na_Sikorskiego_BN.jpg/220px-Deptak_na_Sikorskiego_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/We%C5%82niany_Rynek_BN.jpg/220px-We%C5%82niany_Rynek_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_na_Woskowej_BN.jpg/220px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_na_Woskowej_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Kwadrat_BN.jpg/220px-Kwadrat_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/%C5%81a%C5%BAnia_BN.jpg/220px-%C5%81a%C5%BAnia_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Qubus_BN.jpg/220px-Qubus_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/%C5%9Ar%C3%B3dmie%C5%9Bcie_We%C5%82niany_Rynek_BN.jpg/220px-%C5%9Ar%C3%B3dmie%C5%9Bcie_We%C5%82niany_Rynek_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_Zawarcie.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_Zawarcie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Nowoczesny_biurowiec_Hawela%C5%84ska_6_BN.jpg/220px-Nowoczesny_biurowiec_Hawela%C5%84ska_6_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Bulwar_i_mural_z_kaset%C4%85_BN.jpg/220px-Bulwar_i_mural_z_kaset%C4%85_BN.jpg)
Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu na niemal całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w sposób jego odbudowy w latach 60 XX wieku, który zignorował średniowieczną strukturę działek i dokonał zmian w układzie ulic. Zachowany został jedynie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz czytelność większości ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości[49]. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX i XX wieku, którego układ wpisany został do rejestru zabytków.
Fontanny
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Plac_Grunwaldzki_%C5%81K.jpg/220px-Plac_Grunwaldzki_%C5%81K.jpg)
W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się jedenaście ogólnodostępnych fontann:
- Fontanna Pauckscha
- Fontanna w Parku im. Kopernika
- Fontanna przy biurowcu Arsenał[50]
- Fontanna na placu Grunwaldzkim
- Fontanna przy Pałacu Ślubów
- Fontanna w Parku Wiosny Ludów
- Fontanna przy ul. Drzymały
- Fontanna w Parku Górczyńskim
- Trzy fontanny na dziedzińcu ZWKF[51]
Demografia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa według danych z 31 grudnia 2022[25]:
Dane o ludności z dnia 2022-12-31:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
Populacja | 116 436 | 100 | 61 627 | 52,93 | 54 809 | 47,07 |
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) | 15 494 | 13,31 | 7659 | 6,58 | 7835 | 6,73 |
Wiek produkcyjny (18–65 lat) | 70 555 | 60,6 | 33 744 | 28,98 | 36 811 | 31,61 |
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) | 30 387 | 26,1 | 20 224 | 17,37 | 10 163 | 8,73 |
Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/timeline/hd5pncb2gfazok12qgfx6mq9excybge.png)
Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – według danych GUS 126 406 mieszkańców[52]. Według danych z 30 czerwca 2014 r. liczba mieszkańców kształtowała się na poziomie 124 274 mieszkańców[53][54], pięć lat później odnotowano 123 691 mieszkańców[55].
Według danych GUS z 30 czerwca 2023 r., miasto liczyło 115 847 mieszkańców[2], co lokuje je na 29. pozycji w kraju pod względem liczby ludności oraz na trzydziestym szóstym pod względem powierzchni – 85,72 km²[56].
- Piramida wieku mieszkańców Gorzowa Wielkopolskiego w 2014[57].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Piramida_wieku_Gorzow_Wielkopolski.png/600px-Piramida_wieku_Gorzow_Wielkopolski.png)
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W 2012 roku wydatki budżetu samorządu Gorzowa wynosiły 420,9 mln zł, a dochody budżetu 438,4 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu na koniec 2012 r. wynosiło 186,6 mln zł, co stanowiło 42,6% wysokości wykonywanych dochodów[58].
Miasto Gorzów Wielkopolski dostała nagrodę jako Gmina Fair Play-Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji w kategorii dużych miast w Polsce, w konkursie organizowanym przez Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową 2009 r.[59]
W sierpniu 2014 roku stopa bezrobocia w Gorzowie wynosiła 6,3%, a w powiecie gorzowskim 9,6%[60].
Przemysł
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/EC_Gorz%C3%B3w.jpg/220px-EC_Gorz%C3%B3w.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_ZWCH_Stilon.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_ZWCH_Stilon.jpg)
Miasto jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, którego początki sięgają czasów przedwojennych. Obecny jest przemysł chemiczny, energetyczny, elektroniczny, lekki, mechaniczny, farmaceutyczny, motoryzacyjny, metalowy, materiałów budowlanych i spożywczy[29].
W latach 50. XX wieku zostały w Gorzowie uruchomione: Elektrociepłownia Gorzów (współcześnie zakład należący do PGE Energia Ciepła S.A.), spółdzielnia mleczarska (współcześnie zakład należący do SM „Mlekpol”), Zakłady Włókien Chemicznych Stilon[61], Gorzowskie Zakłady Przemysłu Jedwabniczego Silwana, Gomad, Zakład Napraw Taboru Kolejowego (Gorzów Wagony), Zakłady Mechaniczne „Ursus” oraz weterynaryjne Zakłady Farmaceutyczne Biowet (współcześnie należące do francuskiej grupy Vétoquinol)[62], a w latach 70. utworzono fabrykę prefabrykatów Prefadom. Wraz z wprowadzeniem na początku lat 90 XX w. reform gospodarczych Planu Balcerowicza gospodarka gorzowska weszła w okres dużych przeobrażeń, gdyż konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi spowodowała trudności największych gorzowskich zakładów produkcyjnych, skutkując ich upadkiem lub prywatyzacją[63]: zamknięto Zakłady Mechaniczne Ursus, Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe (rzeźnię miejską), Silwanę oraz wytwórnię makaranów; z kolei znaczne zmniejszenie zamówień zachwiało finansami Stilonu, wskutek czego jego załoga, licząca w latach 70. ok. 20 tys. osób, zmniejszyła się do kilku tysięcy, a ostatecznie zakład przejęty został przez francuskie przedsiębiorstwa Nylstar i Rhodia, niemniej ani liczba zatrudnionych w nim osób ani jego produkcja, nie zbliżyły się nigdy do historycznych rekordów[64].
Zarazem Gorzów zaczął jednak przyciągać nowe inwestycje, zarówno polskie, jak i zagraniczne, szczególnie od 1997 roku, kiedy w mieście utworzona została podstrefa Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna. W 1993 r. zakład produkcyjny uruchomiła Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 została wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric Bordnetze. Jest to obecnie drugi pod względem wielkości pracodawca w mieście, zatrudniający ok. dwóch tysięcy pracowników[65]. Do innych powstałych po 1990 r. przedsiębiorstw produkcyjnych w Gorzowie należą: tajwański TPV Displays, amerykański S. C. Johnson, francuska Faurecia, Yetico, Autogaleria, Simatra, Gamaplast, Goma, Kaskat i Inter-Sicherheits-Service.
Handel i usługi
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Askana_Gorz%C3%B3w_Wlkp..jpg/220px-Askana_Gorz%C3%B3w_Wlkp..jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/NoVa_Park.jpg/220px-NoVa_Park.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Galeria_Manhttan.jpg/220px-Galeria_Manhttan.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/CH_Panorama_Gorzow.jpg/220px-CH_Panorama_Gorzow.jpg)
W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, istnieją oddziały większości działających w Polsce banków i towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych. W latach 90. XX w. upadających spółdzielni szybko powstała sieć sklepów, rozwijały się również targowiska. Miasto w latach 90 XX w. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był Hit, który kilka lat później został wykupiony przez Tesco, które posiadało w Gorzowie dwa hipermarkety. Rozwijają się również galerie handlowe[66]. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski, Galeria Askana, Galeria Manhattan (od X 2015[67], obecnie CH Feeria), a w międzyczasie odnowiony został Dom Towarowy Rolnik. W 2008 r. irlandzka firma Caelum Development rozpoczęła budowę największego obiektu handlowego w województwie – NoVa Park, który został otwarty 18 kwietnia 2012r[68]. Planowana jest także nowa Galeria Zielona Przystań[69], której budowa zakończy się w 2014 r.[70] W 2020 przystąpiono do budowy Parku Handlowego Walczaka oraz N-parku przy ul. Pomorskiej, a w 2021 rozpocznie się budowa Shopp City przy ul. Walczaka[71].
Infrastruktura i transport
[edytuj | edytuj kod]Komunikacja miejska
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Pesa_Twist_Gorz%C3%B3w.jpg/220px-Pesa_Twist_Gorz%C3%B3w.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/MZK_Gorz%C3%B3w_Wlkp._2.jpg/220px-MZK_Gorz%C3%B3w_Wlkp._2.jpg)
Komunikacja miejska obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 41 liniach dziennych i 3 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 4 liniach. Przewozy na zlecenie Wydziału Transportu Publicznego Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego wykonuje Miejski Zakład Komunikacji.
Wszystkie autobusy MZK są pojazdami niskopodłogowymi, są to głównie Solaris Urbino 12 i MAN NL 2x2. W 2011 roku zakupiono 11 nowych autobusów MAN Lion’s City NL283[72], a w 2014 roku zakupiono sześć używanych 15-metrowych autobusów MAN Lion’s City LL NL313-15[73][74][75]. Do 2014 roku planowana była również wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodził do 50 lat na nowy tabor, co też nastąpiło.
Komunikacja miejska operuje zarówno na terenie miasta, jak i okolicznych gmin, a w lecie dowozi również ludzi na wybrane kąpieliska. Od 2011 roku wszystkie autobusy i tramwaje wyposażone są w automaty do sprzedaży biletów[76]. Dokupionych zostało również kilkanaście autobusów niskopodłogowych, Zakład zainstalował również nowe wiaty przystankowe[77]. W lutym 2013 roku komunikację miejską obsługiwało 36 dziennych linii autobusowych, 4 linie tramwajowe i 5 linii autobusowych nocnych[78].
W mieście istnieją 4 linie tramwajowe:
- 1 (Wieprzyce – Fieldorfa „Nila”)
- 2 (Wieprzyce – Piaski)
- 3 (Piaski – Fieldorfa „Nila”)
- 4 (Fieldorfa „Nila” - Dworzec Główny)
Linia numer 4 została reaktywowana po 12 latach. Na trasie pomiędzy Fieldorfa „Nila”, a Dworcem Głównym połączenia uruchomiono ponownie 2 stycznia 2024 roku[79]. Ponadto zawieszona jest 1 linia: 5 (Dworzec Główny – Piaski).
W 2022 roku z komunikacji miejskiej w przeciętny dzień powszedni korzystało 63 980 pasażerów, w sobotę 32 849 pasażerów, a w niedzielę średnio 21 923 osób. W skali całego miesiąca z MZK korzystało 1 584 591 pasażerów, podczas gdy w 2014 było to 1 903 909 osób, co oznacza spadek o 16,8% w ciągu ośmiu lat. 29,8% pasażerów podróżuje na podstawie biletów jednorazowych, 29% ma bilet okresowy, 1,1% kupuje karnety, a 0,1% bilety dobowe. 32% posiadało uprawnienia do przejazdów bezpłatnych (w grupie tej w czasie badań znaleźli się uchodźcy wojenni z Ukrainy), a 8,1% pasażerów podróżowało bez biletu, pozbawiając miasto wpływów w wysokości 800–900 tys. zł. W 2021 wartość sprzedaży biletów sięgnęła kwoty 10,723 mln zł. Najbardziej popularnymi liniami wiosną 2022 były 1 (tramwajowa; 17,7% wszystkich pasażerów), 124 (12,1% pasażerów), 104 (10,3% pasażerów), 126 (9,9% pasażerów), 101 (9,0% pasażerów) i 125 (6,9% pasażerów), a najmniej popularną wykonująca 1 kurs dziennie linia 127, z której przez miesiąc korzysta 743 pasażerów wobec 192 139 na linii 124[80].
Transport drogowy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Zachodnia_Obwodnica_Gorzowa%2C_Most_Wieprzycki.jpg/220px-Zachodnia_Obwodnica_Gorzowa%2C_Most_Wieprzycki.jpg)
Gorzów Wielkopolski leży na ciągu komunikacyjnym drugiego paneuropejskiego korytarza transportowego przebiegającego z zachodu kraju na wschód. Poza tym przez miasto przebiegają 2 drogi krajowe i 5 dróg wojewódzkich.
Wykaz dróg:
- S3E65 w kierunku Szczecina i Zielonej Góry, której fragment stanowi zachodnia obwodnica Gorzowa Wielkopolskiego,
- 22 w kierunku przejścia granicznego Kostrzyn-Kietz i Wałcza,
- 119 w kierunku Szczecina,
- 151 w kierunku Świdwina,
- 132 w kierunku Kostrzyna nad Odrą,
- 158 w kierunku Drezdenka,
- 130 w kierunku Barnówka.
W mieście działa spółka Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej – będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.
Transport kolejowy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Stiopa_-_PESA_Link_foto1.jpg/220px-Stiopa_-_PESA_Link_foto1.jpg)
Miasto uzyskało pierwsze połączenie kolejowe 12 października 1857 roku, dzięki uruchomieniu 102,4 km jednotorowej linii na trasie: Krzyż Wielkopolski – Gorzów Wielkopolski – Kostrzyn nad Odrą[81]. Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885–1896 była 67,6 km jednotorowa linia na trasie: Dąbrówka Wielkopolska – Gorzów Wielkopolski.
Obecnie przez miasto przebiegają 2 czynne linie kolejowe:
- 203 w kierunku Kostrzyna nad Odrą i Krzyża Wielkopolskiego, która dzięki stacji węzłowej łączy miasto ze Szczecinem i Poznaniem, a stacji Kostrzyn – z Berlinem,
- 367 w kierunku Zbąszynka, która dzięki tamtejszej stacji kolejowej łączy Gorzów Wielkopolski z Zieloną Górą.
Na terenie miasta poprowadzona jest również 415 w kierunku Myśliborza. Aktualnie w dokumentach PKP PLK jest skreślona z ewidencji. W 2020 roku pojawił się pomysł reaktywacji tej linii w ramach programu Kolej+[82], jednak żaden z samorządów nie zdecydował się współfinansować tej inwestycji. Planowane jest za to uruchomienie niewielkiego odcinka tej linii do strefy przemysłowej w mieście i stworzenie tam przystanku „Gorzów Strefa Ekonomiczna”[83].
Gorzów Wielkopolski jest największym miastem w Polsce bez dostępu do zelektryfikowanej linii kolejowej[84]. Na terenie miasta znajdują się poniższe stacje i przystanki osobowe:
- Gorzów Wielkopolski
- Gorzów Wielkopolski Karnin
- Gorzów Wielkopolski Wieprzyce
- Gorzów Wielkopolski Zamoście
- Gorzów Wielkopolski Zieleniec
- Gorzów Wielkopolski Wschodni
- Gorzów Wielkopolski Chróścik – na nieczynnej linii kolejowej w kierunku Myśliborza.
Miasto jest siedzibą spółek produkcyjnych i usługowych związanych z transportem kolejowym, m.in. Gorzów Wagony – zajmującej się naprawą i renowacją wagonów.
Transport lotniczy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Baza_LPR_w_Gorzowie.jpg/220px-Baza_LPR_w_Gorzowie.jpg)
Miasto nie posiada własnego lotniska. Przy szpitalu wojewódzkim zlokalizowane jest oświetlone lądowisko dla śmigłowców, które zostało zastąpione przez nowe lądowisko. Jego budowa rozpoczęła się w 2013[85], a w 2014 zostało oddane do użytku. Planowana była budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach, lecz Wojewódzki sąd administracyjny unieważnił uchwałę gminy Kłodawa o zmianie planu zagospodarowania przestrzennego pod lotnisko[86].
W okolicach miasta znajduje się leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotniska w podgorzowskim Ulimiu oraz Trzebiczu Nowym.
Transport wodny śródlądowy
[edytuj | edytuj kod]W mieście znajduje się niewielki port rzeczny Port Gorzów na rzece Warcie – na trasie międzynarodowej drogi wodnej E70, jednakże znaczenie transportu wodnego obecnie jest bardzo małe. W mieście ponadto działa stocznia rzeczna oraz Stowarzyszenie Wodniaków Gorzowskich „Kuna”, które opiekuje się zabytkowym lodołamaczem „Kuna” (o tej samej nazwie) i remontuje holownik „Kormoran”.
Mosty
[edytuj | edytuj kod]W mieście znajdują się 4 mosty nad rzeką Wartą:
- most Staromiejski,
- most Lubuski,
- most kolejowy nad Wartą,
- most w Wieprzycach.
Nad Kanałem Ulgi miasto posiada 3 mosty: „Most Stary”, most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej oraz most kolejowy.
Miasto ponadto posiada 10 mostów nad rzeką Kłodawką[87] oraz kładki dla pieszych[88].
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Szkoły i placówki oświatowe[89]
[edytuj | edytuj kod]W mieście działa 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz zespoły szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I i II stopnia oraz I stopnia), oraz liceum plastyczne. Gorzów posiada dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto, w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące i wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.
Miasto Gorzów Wielkopolski jest organem prowadzącym dla 80 placówek oświatowych, w tym dla:
- 29 przedszkoli (w tym 1 przedszkole specjalne, 3 integracyjne),
- 20 szkół podstawowych (w tym 1 dla dorosłych, 5 z oddziałami integracyjnymi, 1 mistrzostwa sportowego z oddziałami sportowymi, 5 z oddziałami sportowymi),
- 9 liceów ogólnokształcących (w tym 2 dla dorosłych),
- 8 techników,
- 7 szkół branżowych I stopnia,
- 1 szkoły branżowej II stopnia
- 1 szkoły policealnej,
- 2 szkół przysposabiających do pracy,
- 3 innych placówek, w tym: Zespołu Poradni Psychologiczno – Pedagogicznych, Młodzieżowego Domu Kultury, Międzyszkolnego Ośrodka Sportowego.
Przedszkola i szkoły działają samodzielnie lub w zespołach, w szkołach podstawowych zorganizowane są oddziały „0”. Kształcenie ustawiczne, praktyczne oraz dokształcanie teoretyczno – zawodowe dla pracowników młodocianych realizowane jest w Centrum Kształcenia Zawodowego.
Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu (CEZiB)[90]
W 2016 roku w Gorzowie ruszyła realizacja programu „Zawodowcy w Gorzowie”, którego jednym z głównych elementów jest budowa Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu. W lutym 2020 roku, w poszpitalnych obiektach przy ul. Warszawskiej, rozpoczęła się budowa CEZiB. Swoją siedzibę będą miały tam szkoły zawodowe: Zespół Szkół Mechanicznych, Zespół Szkół Budowlanych i Samochodowych oraz Centrum Kształcenia Zawodowego. Według planów, CEZiB zacznie działać w 2022 roku.
Szkolnictwo wyższe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/AJP_BN.jpg/220px-AJP_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/AWF_BN.jpg/220px-AWF_BN.jpg)
Miasto jest rozwijającym się ośrodkiem szkolnictwa wyższego w zachodniej Polsce. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Obecnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:
- Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim
- AWF w Poznaniu – Zamiejscowy Wydział Kultury Fizycznej w Gorzowie Wielkopolskim
- Wyższa Szkoła Biznesu w Gorzowie Wielkopolskim
- Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim (przeniesiona z Kostrzyna nad Odrą, pierwotnie założona w Kamieniu Małym)
- Uniwersytet Zielonogórski – Collegium Medicum – Instytut Nauk Medycznych
- Katedra Hematologii – Klinika Hematologii UZ w Gorzowie Wielkopolskim (na bazie Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego)
- Katedra Medycyny Nuklearnej – Kliniczny Zakład Medycyny Nuklearnej UZ w Gorzowie Wielkopolskim (na bazie Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego)
- Wydział Teologiczny Uniwersytetu Szczecińskiego
- Zielonogórsko-Gorzowskie Wyższe Seminarium Duchowne w Gościkowie-Paradyżu z siedzibą w Gorzowie Wlkp.
- Instytut Studiów Wyższych w Gorzowie Wlkp.
Kultura, sztuka i obiekty dziedzictwa
[edytuj | edytuj kod]Gorzów to ważny ośrodek kulturalny regionu.
Instytucje prowadzące działalność kulturalną
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Muzeum_Lubuskie_-_Spichlerz_-_BN.jpg/220px-Muzeum_Lubuskie_-_Spichlerz_-_BN.jpg)
W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury i Techniki Wiejskiej.
Według danych z 2006 w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 korzystało 33 644 czytelników[25]. Największą biblioteką jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, które prócz wypożyczalni głównej posiada 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta posiada w swoich zbiorach 389 373 książek[92]. W styczniu 2008 r. otwarta została jej nowa siedziba. W nowoczesnym gmachu mieszczą się obecnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście, a ponadto przeniesiony z ul. Pomorskiej Ośrodek Alliance Française, jak również galeria oraz kawiarnia.
W okresie PRL w mieście funkcjonowało 5 kin: „Muza”, „Kolejarz”, „Kapitol”, „Kopernik” (oddane do użytku w 1975 roku przy ul. Warszawskiej, z widownią na 570 osób) oraz „Słońce” – najstarsze kino w powojennym Gorzowie Wielkopolskim, mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego. Obecnie w mieście są 2 multipleksy sieci kin: Helios z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana oraz Multikino – również z 5 salami, w Centrum Handlowym „Feeria”.
Miejski Ośrodek Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 prowadzi natomiast:[93]
- Kino „60 krzeseł” – będące kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje odbywają się od września do czerwca. W siedzibie kina działa również Dyskusyjny Klub Filmowy „Megaron”
- Galerię Sztuki BWA,
- edukację artystyczną w różnych dziedzinach sztuki
Miejskie Centrum Kultury prowadzi z kolei[94]:
- Amfiteatr Gorzowski
- obiekt kulturalny „Zawarcie”, obejmujący salę salą widowiskową mieszczącą 170 osób, wyposażoną w lustra, a także klub środowiskowy „Capitolek”, klub seniora „Złoty Kłos”, ZTL „Gorzowiacy”, zespół taneczny „Move Up” i sekcje szkoły „Dance Mix”
- Klub Kultury „Jedynka” przy ul. Chrobrego
- Klub Kultury „Zodiak” przy ul. Słonecznej
- Inkluzywną Pracownię Edukacji Artystycznej przy ul. Chrobrego
- Małą Galerię Gorzowskiego Towarzystwa Fotograficznego przy ul. Chrobrego 4
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Filharmonia_Gorzowska_BN.jpg/220px-Filharmonia_Gorzowska_BN.jpg)
18 maja 2011 została otwarta Filharmonia Gorzowska[95]. Inwestycja zrealizowana kosztem 130 mln.
W świecie muzyki dużą renomę w kraju posiada także Jazz Club „Pod Filarami”, który co roku gości wielu artystów jazzowych zarówno z Polski, jak i zagranicy[96].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_Teatr_Juliusza_Osterwy.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_Teatr_Juliusza_Osterwy.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Bar_Agata.jpg/220px-Bar_Agata.jpg)
Miasto jest siedzibą następujących scen teatralnych:
- Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim (scena główna oraz scena letnia),
- Teatr Kreatury
- Cygański Teatr Muzyczny „Terno”
- Teatr Na Murku
Wydarzenia cykliczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/B%C5%82onia_nadwarcia%C5%84skie.jpg/220px-B%C5%82onia_nadwarcia%C5%84skie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/RomaneDyvesa.jpg/220px-RomaneDyvesa.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Gorzu%C5%9B.jpg/220px-Gorzu%C5%9B.jpg)
Imprezy cykliczne organizowane współcześnie w Gorzowie Wielkopolskim:
- Konfrontacje Fotograficzne – maj, od 1974[97];
- W Gorzowie od 1988 roku[98] odbywa się najstarszy festiwal muzyki romskiej „Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa[99]” – lipiec[100];
- Dobry wieczór Gorzów – impreza zastąpiła od 2020 roku Dni Gorzowa nad Wartą;
- Reggae nad Wartą;
- Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Jana Sebastiana Bacha – październik, od 1986[101];
- Gorzów Jazz Celebrations (do 2004 – Pomorska Jesień Jazzowa);
- Gorzowskie Spotkania Teatralne – listopad, od 1983[102];
- Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Serenada nad Wartą – od 2005 r.;
- Międzynarodowe Spotkania Orkiestr Dętych Alte Kameraden[103] – od 2008 r.;
- Konwent Fantastyki Gorcon – od 2018 r.;
- Międzynarodowy Festiwal Tańca Folk Przystań czerwiec – lipiec – od 1994 r.
Imprezy cykliczne, których organizowania współcześnie zaprzestano:
- Do 2004 r. odbyło się 11 razy Biennale Sztuki Sakralnej Sacrum[104] (obecnie już się nie odbywa)
- Dni Gorzowa nad Wartą – czerwiec[105]
Gorzowscy twórcy i wykonawcy
[edytuj | edytuj kod]- Adam Bałdych – muzyk; skrzypek, kompozytor;
- Zofia Bilińska – rzeźbiarka;
- Piotr Bukartyk – poeta, kompozytor; wykonawca poezji śpiewanej;
- Edward Dębicki – założyciel Cygańskiego Teatru Muzycznego „Terno”, dyrektor i kierownik artystyczny Międzynarodowych Spotkań Cygańskich w Gorzowie „Romane Dyvesa”;
- Irena Dowgielewicz – poetka, pisarka;
- Hermann Ende – architekt;
- Gonix – raperka, autorka piosenek;
- Beata Patrycja Klary – poetka;
- Marian Klaus – muzyk, kompozytor, nauczyciel, stroiciel fortepianów i akordeonów;
- Victor Klemperer – literat;
- Jan Korcz – pierwszy artysta malarz, który osiedlił się w Gorzowie po II wojnie światowej; zmarł tutaj w 1984 r.;
- Błażej Król – muzyk znany jako Król;
- Ryszard Krynicki – poeta oraz wydawca;
- Dawid Kwiatkowski – piosenkarz, autor tekstów, kompozytor i osobowość telewizyjna;
- Michał Kwiatkowski – piosenkarz, wokalista, muzyk, występował w Szansie na sukces, znany również we Francji z programu Star Academy (odpowiednik polskiego Idola);
- Tadeusz Łyskawa – muzyk, w latach 80 XX w. perkusista w zespole Papa Dance;
- Zdzisław Morawski – poeta;
- Krystyna Prońko – piosenkarka;
- Krzysztof Pulkowski – reżyser, scenarzysta, aktor, niezależny twórca;
- Carl Teike – niemiecki kompozytor marszów wojskowych;
- Bronisława Wajs zwana też Papuszą – poetka, pisarka romskiego pochodzenia;
- Christa Wolf – pisarka.
- Michał Wróblewski – muzyk; pianista, kompozytor[106].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Katedra_BN.jpg/220px-Katedra_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Gorzow_Koscio%C5%82_Podwyzszenia_Krzyza_Swi%C4%99tego.jpg/220px-Gorzow_Koscio%C5%82_Podwyzszenia_Krzyza_Swi%C4%99tego.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_willa_przy_ul._30_Stycznia.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wielkopolski%2C_willa_przy_ul._30_Stycznia.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Zabytkowa_Poczta_BN.jpg/220px-Zabytkowa_Poczta_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Gorz%C3%B3w_Wlkp.%2C_ul._Kazimierza_Wielkiego_1..jpg/220px-Gorz%C3%B3w_Wlkp.%2C_ul._Kazimierza_Wielkiego_1..jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Bia%C5%82y_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82ek_DA.jpg/220px-Bia%C5%82y_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82ek_DA.jpg)
- Osobne artykuły:
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[107]:
- historyczny układ urbanistyczny tzw. Nowego Miasta, z 1876–XX w.
- historyczny układ urbanistyczny d. osiedla robotniczego Zamoście, z l. 1920–1930
- kościół farny, obecnie katedralny pw. Wniebowzięcia NMP, z XIV w.
- kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ul. Mieszka I 59, z 1895 r.
- kościół par. pw. Świętego Krzyża, ul. Warszawska, z 1855 r.
- kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. Chrystusa Króla, ul. Grobla, z l. 1928–1930
- kościół ewangelicki „Zgody”, obecnie rzym.-kat. pw. św. Stanisława, z 1776 r., 1864 r., 1979 r.
- kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. fil. pw. NMP Królowej Polski, ul. Poznańska 82 (Karnin), z 1828 r.
- kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. MB Różańcowej, ul. Strażacka 97 (Siedlice), z 1828 r.: cmentarz przykościelny
- klasztor oblatów, ul. Bracka 7, po 1920 r.
- cmentarz rzym.-kat., ul. Warszawska, z poł. XIX w.
- cmentarz żydowski, ul. Gwiaździsta, z pocz. XVIII w.–1942 r.
- aleja lipowa, ul. Walczaka, z XIX w.
- mury obronne, z XV w.
- gmach teatru im. J. Osterwy, ul. Teatralna 9, z pocz. XX w.
- wille, ul. Borowskiego 28, 29, z l. 1894–1906
- willa, ul. Chrobrego 31, kamienica nr 33, z 1893-1894 r.
- szkoła podstawowa nr 1, ul. Dąbrowskiego 23, z pocz. XX w.
- d. łaźnia miejska, obecnie budynek mieszkalno-usługowo-sportowy, ul. Dąbrowskiego 35 / Jagiełły 9-11, z l. 1928–1930
- willa „Zacisze”, w PRL Wojewódzki Zespół Organizacji i Ekonomiki Ochrony Zdrowia, współcześnie budynek usługowy, ul. Drzymały 13, z 1823 r., XX w.
- kamienice, ul. Grobla 14, 15, z 1911 r., z pocz. XX w.
- szpital Instytutu Surowic, w latach 50. szpital powiatowy, w latach 60. i 70. więzienie, w latach 80. i 90. Archiwum Państwowe, współcześnie mieszkania komunalne, ul. Grottgera 24/25, z 1904 r.: laboratorium, stajnia, koziarnia, stodoła
- kamienica, ul. Hawelańska 11, z 1897 r.
- dom, ul. Jagiełły 3
- willa ul. Kobylogórska 77, z ok. 1890 r.: park
- kamienice, ul. Kosynierów Gdyńskich 75, 92, 108, z 1896-1910 r.
- kamienica, ul. Krzywoustego 1, z k. XIX w.
- kamienice, ul. Łokietka 16, 17, 18, 20a, 22, 23, 26, 35, dom nr 37, z l. 1899-1914
- willa, ul. Nadbrzeżna 1, z 1900 r.
- dom, współcześnie Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców, ul. Obotrycka 8, kamienica 9, z XVIII w., 1867 r., z 1908 r.
- sierociniec, współcześnie biura, ul. Obotrycka 14, z l. 1823-24
- ratusz, w PRL jednostka M.O., obecnie przywracany do dawnej funkcji, ul. Obotrycka 16, po 1920 r.
- zespół poczty i telegrafu, ul. Pocztowa 15-19 / ul. Strzelecka 25, z 1890 r., r. 1905 r.: budynek poczty ze skrzydłami, budynek odprawy dyliżansów
- szkoła, współcześnie II LO, ul. Przemysłowa 22, z 1905 r.
- Miejska Kasa Oszczędności, Towarzystwo Kredytowe, współcześnie bank spółdzielczy, ul. Sikorskiego 7, z l. 1910-20
- kamienica, ul. Sikorskiego 106, z 1880 r.
- willa Hansa Lehmanna, współcześnie dział zbiorów specjalnych WiMBP, ul. Sikorskiego 107, XIX w./XX w.
- willa Karla Jaehnego, w PRL aż do lat 90. Milicyjna i Policyjna Izba Zatrzymań, obecnie siedziba Zachodniej Izby Przenysłowo-Handlowej oraz Lubuskiego Centrum Przedsiębiorczości, ul. Kosynierów Gdyńskich 108, XIX w./XX w.[108]
- willa, ul. Składowa 11, z 1898 r., 1914 r.
- kamienica, ul. Spichrzowa 4, z l. 1894-1895
- willa Karla Bahra, w PRL przychodnia, współcześnie Urząd Stanu Cywilnego, ul. Kazimierza Wielkiego 1, z 1903 r.: ogród
- zespół dwóch willi braci Maxa i Roberta Bahrów, w okresie PRL do 1972 r. rezydencja biskupia Administratora Apostolskiego Kamieńskiego, Lubuskiego i Prałatury Pilskiej, następnie do 1992 r. biskupa diecezjalnego gorzowskiego, w latach 90. siedziba Sądu Kościelnego Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej, współcześnie siedziba instytucji diecezjalnych: Instytutu im. Biskupa Wilhelma Pluty, Instytutu Studiów Wyższych w Gorzowie Wlkp. oraz alumnatu Zielonogórsko-Gorzowskiego Wyższego Seminarium Duchownego, ul. 30 Stycznia 1, z 1895 r., l. 1900-02
- zespół szkoły, współcześnie Zespół Szkół Ekonomicznych, ul. 30 Stycznia 29, z XIX/XX w.: szkoła, budynek gospodarczy, sala gimnastyczna
- Dom Ubogich, w PRL siedziba kolejno: oddziału IUNG, a następnie oddziału IHAR, współcześnie rektorat Akademii im. Jakuba z Paradyża, ul. Teatralna 25, z l. 1799/1801, XX w.
- pałacyk, w latach 2000. Lubuskie Centrum Zdrowia Publicznego, współcześnie Lubuski Inspektorat ITD, ul. Teatralna 30
- zespół domu zakonnego ss. Czerwonego Krzyża „Bethesda”, po wojnie do lat 90. XX w. szpital dziecięcy, obecnie siedziba firmy deweloperskiej i kompleks mieszkalny z loftami, ul. Walczaka 16: budynek główny, z 1921 r.; dom emeryta, 1927 r.; budynek oddziału niemowląt z 1935 r.; zieleń szpitalna z XX w.
- zespół budynków szpitala psychiatrycznego, ul. Walczaka 42, z l. 1885-1935: 10 pawilonów szpitalnych; budynek administracyjny nr 15; budynek gospodarczy nr 13; kotłownia nr 14, kostnica, z XIX w./XX w. w.; park szpitalny, współcześnie jeden z dwóch zespołów szpitalnych Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego
- zespół willowy Hermanna Pauckscha, w okresie PRL Wojewódzki, a po 2000 r. Grodzki Dom Kultury, współcześnie własność inwestora prywatnego, ul. Wał Okrężny 37, z poł. XIX w.: willa – pałacyk, kordegarda, park, brama
- zespół willowy Gustawa Schroedera, współcześnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, ul. Warszawska 35, z 1903 r.: willa, oficyna, park
- kamienica, obecnie dom parafialny, ul. Woskowa 1 b, z 1902 r., dom nr 1 c, z 1892 r.
- estakada kolejowa, wzdłuż rz. Warty, betonowo-stalowa, z l. 1905-14
- spichlerz, oddział Muzeum Lubuskiego, ul. Fabryczna 1, szachulcowy z XVIII w.
- spichlerz, ul. Grobla 1, szachulcowy, stodoła nr 43, z pocz. XIX w., 1842 r.
Lokalne media
[edytuj | edytuj kod]W Gorzowie Wielkopolskim nadaje 11 stacji radiowych, 2 telewizyjne, wydawane są gazety i czasopisma.
Lokalne stacje radiowe
[edytuj | edytuj kod]- Radio Plus Gorzów – 100,7 FM (budynek Urz. Woj.)[109],
- Radio Eska Gorzów – 93,8 FM (komin elektrociepłowni)[110],
- Radio Gorzów – 95,6 FM (RON Podmiejska)[111],
- VOX FM Gorzów – 101,7 FM (komin elektrociepłowni)[112],
- RMF Maxx Lubuskie – 94,9 FM (komin b. ciepłowni Niemcewicza)[113].
Prasa
[edytuj | edytuj kod]- „Gazeta Lubuska” – oddział w Gorzowie
- „Tylko Gorzów” – miesięcznik
- „Teraz Gorzów” – tygodnik
- Gorzowskie wydanie „Gazety Wyborczej”
Telewizja
[edytuj | edytuj kod]Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:
Portale internetowe
[edytuj | edytuj kod]- gorzowianin.com[114]
- echogorzowa.pl[115]
- gorzow24.pl[116]
- gorzow.news[117]
- gorzowwielkopolski.naszemiasto.pl[118]
Sport
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Stadion_Jancarza_BN.jpg/220px-Stadion_Jancarza_BN.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Stadion_Warty_w_Gorzowie_Wielkopolskim.jpg/220px-Stadion_Warty_w_Gorzowie_Wielkopolskim.jpg)
W Gorzowie Wielkopolskim istnieje rozbudowana infrastruktura sportowa, a działalność prowadzi wiele klubów w różnorodnych dyscyplinach. Miasto jednak najbardziej kojarzy się ze sportem żużlowym[119]. Od 1947 roku w mieście działa klub sportowy Stal Gorzów Wielkopolski[120] – jego wychowankiem jest 4-krotny mistrz świata na żużlu Bartosz Zmarzlik (mistrzostwo w latach 2019–2020 i 2022–2023).
Najpopularniejsze dyscypliny sportu w mieście obok żużla to koszykówka – reprezentowana przez AZS AJP oraz piłka nożna – reprezentowana przez Stilon i Wartę
Gorzów Wielkopolski posiada także bogate tradycje w sportach wodnych: kajakarstwie i wioślarstwie oraz pływaniu i piłce wodnej.
Od 1945 do 2023 roku gorzowscy sportowcy i reprezentanci gorzowskich klubów zdobyli łącznie 12 medali olimpijskich: 8 w kajakarstwie, 3 w wioślarstwie i 1 w kolarstwie szosowym, oraz 5 medali igrzysk europejskich – wszystkie w kajakarstwie.
Obecnie w najwyższych klasach rozgrywkowych w Polsce występują 4 gorzowskie drużyny:
- ebut.pl Stal (żużel)
- PSI Enea (koszykówka kobiet)
- Cuprum Stilon (siatkówka mężczyzn)
- KS Alfa (piłka wodna)
W mieście znajdują się m.in. takie obiekty sportowe jak: Stadion im. Edwarda Jancarza (użytkowany przez żużlowców), Stadion OSiR (użytkowany przez drużyny piłkarskie), Stadion lekkoatletyczny im. Lubuskich Olimpijczyków w Gorzowie Wielkopolskim (użytkowany przez gorzowskie kluby i sekcje lekkoatletyczne), Arena Gorzów (hala widowiskowo-sportowa, w której odbywają się mecze rozgrywek ligowych na szczeblu centralnym), Hala CEZiB (hala sportowa, w której odbywają się mecze rozgrywek ligowych na szczeblu okręgowym), Centrum Sportowo-Rehabilitacyjne Słowianka, przystanie kajakowe i wioślarskie oraz pole golfowe „Zawarcie”.
Administracja
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/LUW.jpg/220px-LUW.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Gorz%C3%B3w_S%C4%85d_Okregowy.jpg/220px-Gorz%C3%B3w_S%C4%85d_Okregowy.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Komenda_Wojew%C3%B3dzka_PSP.jpg/220px-Komenda_Wojew%C3%B3dzka_PSP.jpg)
Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ulicy Sikorskiego.
Miasto jest członkiem Związku Miast Polskich.
We wrześniu 1999 roku miasto zostało uhonorowane Dyplomem Rady Europy, a w 2002 roku zdobyło kolejne wyróżnienie tj. Sztandar Rady Europy.
Miasto jest siedzibą Wojewody Lubuskiego i jego urzędu wojewódzkiego oraz większości służb, inspekcji i straży administracji rządowej zespolonej z wojewodą:
- lubuskiego Centrum Powiadamiania Ratunkowego
- lubuskiej Skoncentrowanej Dyspozytorni Medycznej
- komendy wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej
- komendy wojewódzkiej Policji,
- komendy wojewódzkiej Państwowej Straży Rybackiej
- kuratorium oświaty
- wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin i nasiennictwa
- wojewódzkiego inspektora nadzoru geodezyjnego i kartograficznego
- wojewódzkiego inspektoratu farmaceutycznego
- wojewódzkiego inspektoratu inspekcji handlowej
- wojewódzkiego inspektoratu nadzoru budowlanego
- wojewódzkiego inspektoratu transportu drogowego
- państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i wojewódzkiej stacji sanitarno-epidemiologicznej
- wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności
- lubuskiego Zakładu Higieny Weterynaryjnej oraz delegatury wojewódzkiego inspektoratu weterynarii
- delegatury wojewódzkiego inspektoratu ochrony środowiska
- delegatury wojewódzkiego inspektoratu jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych
- delegatury wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków
Miasto jest także siedzibą:
- urzędu stanu cywilnego
- Związku Celowego Gmin MG – 6
- starostwa powiatu gorzowskiego (w którego skład nie wchodzi)
- komendy miejskiej Państwowej Straży Pożarnej (dla miasta i powiatu)
- komendy miejskiej Policji (dla miasta i powiatu)
- powiatowej stacji sanitarno-epidemiologicznej (dla miasta i powiatu)
- powiatowego urzędu pracy (dla miasta i powiatu)
- powiatowego inspektoratu weterynarii (dla miasta i powiatu)
- biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dla miasta i powiatu)
- Gorzowskiego Centrum Pomocy Rodzinie (dla miasta)
- powiatowego centrum pomocy rodzinie (dla powiatu)
- Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności nr 1 (dla miasta oraz powiatów: sulęcińskiego i słubickiego)
- Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności nr 2 (dla powiatu gorzowskiego)
- oddziału zamiejscowego wojewódzkiego urzędu pracy
- zakładu karnego
- wojskowego centrum rekrutacji
- Lubuskiego Urzędu Celno-Skarbowego
- urzędu skarbowego
- wydziału zamiejscowego okręgowego urzędu miar
- zarządu zlewni Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie
- Ośrodka Transportu Leśnego Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie
- lubuskiego zarządu terenowego Centralnego Biuro Śledczego Policji
- lubuskiego wydziału terenowego Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości Policji
- lubuskiego wydziału terenowego Biura Spraw Wewnętrznych Policji
- lubuskiego zespołu terenowego Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA
- samodzielnej sekcji zamiejscowej Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego
- placówki Straży Granicznej
- Delegatury Północno-Zachodniej Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego obejmującej zakresem działania teren województw lubuskiego i zachodniopomorskiego
- rejonu Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad
- regionalnej dyrekcji ochrony środowiska
- oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
- biura terenowego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
- regionalnej stacji hydrologiczno-meteorologicznej Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej – PIB
- archiwum państwowego
- Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego
- oddziału terenowego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa
- oddziału urzędu statystycznego
- oddziału okręgowego inspektoratu pracy
- delegatury oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia
- delegatury urzędu marszałkowskiego
- zespołu zamiejscowego regionalnej izby obrachunkowej
- wojewódzkiego sądu administracyjnego
- prokuratury okręgowej
- prokuratury rejonowej
- II Oddziału Informatycznego Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
- sądu okręgowego
- sądu rejonowego
- opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów
- diecezjalnego sądu kościelnego
- samorządowego kolegium odwoławczego
- wojewódzkiego ośrodka ruchu drogowego
- wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy
- oddziału terenowego regionalnego centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa
- Lubuskiego Biura Rejestracji Nowotworów
- delegatury Instytutu Pamięci Narodowej
- delegatury Krajowego Biura Wyborczego
- biura Urzędu Dozoru Technicznego
- oddziału Centralnego Ośrodka Informatyki
- okręgowej izby lekarskiej
- okręgowej izby pielęgniarek i położnych
- Lubuskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa
- Lubuskiej Okręgowej Izby Architektów
- Euroregionu Pro Europa Viadrina
- zarządu okręgowego Polskiego Związku Łowieckiego
- oddziału rejonowego Polskiego Czerwonego Krzyża
Mieszkańcy miasta wybierają posłów na Sejm RP z okręgu wyborczego nr 8, senatora z okręgu nr 21, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.
Podział terytorialny miasta
[edytuj | edytuj kod]Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 Ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r. jednostkami pomocniczymi gminy. W 2015 r. Prezydent G.W. wystąpił z propozycją formalnego ustanowienia ośmiu dzielnic[121].
Dotychczasowe nazwy osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta:
Dzielnice
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]W związku z lokalizacją na obszarze pogranicza miasto uczestniczy w strukturach euroregionu i jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina. Miasto ponadto utrzymuje kontakty z wieloma innymi miastami za polską granicą, m.in.: włoskim Monopoli, niemieckim Poczdamem oraz amerykańskim Hazleton[122].
Lista miast partnerskich Gorzowa Wielkopolskiego[122]:
Religia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Gorzow_cerkiew.jpg/220px-Gorzow_cerkiew.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Gorz%C3%B3w-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Baptyst%C3%B3w.jpg/220px-Gorz%C3%B3w-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Baptyst%C3%B3w.jpg)
W Gorzowie znajduje się katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest głównym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto posiada 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski – Katedra, Chrystusa Króla i Trójcy Świętej. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.
Na cmentarzu znajduje się kaplica wiernych parafii obrządku greckokatolickiego[123]. W Gorzowie mieści się także prawosławna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (parafialna)[124], polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (parafialny) oraz kościół luterański Świętej Trójcy (parafialny)[125][126].
Swoje zbory w Gorzowie posiadają adwentyści dnia siódmego (zbór adwentystyczny w Gorzowie Wielkopolskim)[127], baptyści (Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Gorzowie Wielkopolskim, II Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Gorzowie Wielkopolskim)[128], Kościół Zielonoświątkowy (zbór zielonoświątkowy w Gorzowie Wielkopolskim)[129], wierni Kościoła Bożego w Polsce (Kościół Boży „Dla Ciebie Niebo”)[130], Kościoła Bożego w Chrystusie (Wspólnota „Górna Izba”)[131], Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP (diaspora w Gorzowie, miejscowi ewangelicy reformowani są otoczeni opieką duszpasterską przez parafię ewangelicko-augsburską)[132], reformowanych baptystów (Ewangeliczny Zbór Reformowany w Gorzowie Wielkopolskim)[133], Mesjańskich Zborów Bożych (punkt misyjny w Bydgoszczy podległy zborowi w Warszawie)[134] oraz Mesjańskiej Społeczności Wywołanych[135].
W Gorzowie Wielkopolskim działalność kaznodziejską prowadzi 9 zborów Świadków Jehowy (Centrum, Dolinki, Górczyn, Północ, Rosyjski, Widok, Zachód, Zawarcie–Wschód, Zawarcie–Zachód; w tym grupa: polskiego języka migowego; z dwoma Salami Królestwa)[136].
Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście istnieją także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów.
W Gorzowie znajduje się także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.
Do 1939 istniała w mieście synagoga.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Stiopa-Bulwar_Zachodni.jpg/220px-Stiopa-Bulwar_Zachodni.jpg)
Pozostałe informacje
[edytuj | edytuj kod]- W 1850 roku w Gorzowie wyhodowano odmianę jabłoni – renetę landsberską, znaną w świecie jako Landsberger Renette, z której przygotowywana jest „Szarlotka z Landsberską”, w 2013 roku wpisana na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi[137].
- W październiku 1958 roku w Gorzowie wyprodukowano pierwsze partie taśmy magnetofonowej. Od 1959 roku do końca lat 80 XX wieku Gorzów za sprawą kasety magnetofonowej stał się znany miłośnikom muzyki[138].
- W 2016 roku w Gorzowie Wielkopolskim odkryto niemal kompletne szczątki prehistorycznego nosorożca Stephanorhinus kirchbergensis, jedyny taki egzemplarz w Europie[139].
Ludzie urodzeni w Gorzowie
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- 54 Pułk Artylerii Polowej (Nowomarchijski)
- Honorowi Obywatele Miasta Gorzowa Wielkopolskiego
- Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy
- Cmentarz żydowski w Gorzowie Wielkopolskim
- Reneta Landsberska
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Katedra NMP w nocy od strony ul. Chrobrego
- Katedra NMP w dzień od strony ul. Chrobrego
- Kazimierz Wnuk (1914 - 1998), kloszard znany jako Szymon Gięty
- Pomnik Edwarda Jancarza
- InfoGlob – modernistyczna wieża widokowa na rondzie Św. Jerzego za Mostem Staromiejskim
- Zachodnia część bulwaru nad Wartą
- „Śfinster” przy ul. Hawelańskiej (2016) - rzeźba Zbigniewa Frączkiewicza
- Mury obronne z XV w.
- Spichlerz z XVIII w.
- Front kamienicy w stylu secesji
- Budynek starego ratusza na ul. Obortyckiej 16
- Nowe Miasto. Plac Nieznanego Żołnierza zwany „Kwadratem” (przed rewitalizacją)
- Nowe Miasto. Ulica Chrobrego
- Nowe Miasto. Ulica Łokietka z zbudową secesyjną
- Nowe Miasto. Willa przy ul. Chrobrego nad rzeką Kłodawką
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. s. 177. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ a b Gorzów Wielkopolski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-05-31] (pol.).
- ↑ Gorzów #StądJestem. um.gorzow.pl. [dostęp 2024-08-01]. (pol.).
- ↑ Gorzowski Park Krajobrazowy - Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego [online], zpkwl.gorzow.pl [dostęp 2024-04-23] (pol.).
- ↑ Landsberg an der Warthe – Gorzów Wielkopolski 1257-1997, Gorzów 1997; E. Rymar, Gorzowskie prawo składu, w: tegoż, Studia i materiały z dziejów Nowej Marchii i Gorzowa, Gorzów 1999, s. 157.
- ↑ Strategia Rozwoju Ponadlokalnego MOF GW 2030 - Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego [online], gorzow.pl [dostęp 2024-04-23] (pol.).
- ↑ Gorzów Wlkp. , Strategia Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, s 4, 2015 [dostęp 2020-11-05] .
- ↑ Gorzów Wielkopolski w bazie Państwowej Służby Hydrograficznej. www.psh.gov.pl. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-22)].
- ↑ Jerzy Walachowicz, Geneza i ustrój polityczny Nowej Marchii do początków XIV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań 1980, ISBN 83-01-01941-7, s. 35.
- ↑ Wiktor Fenrych, Nowa Marchia w dziejach politycznych Polski w XIII i XIV wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1959, s. 6.
- ↑ E. Rymar , Historia polityczna i społeczna Nowej Marchii w średniowieczu (do roku 1535), Gorzów Wielkopolski 2015, s. 162 .
- ↑ Jerzy Zysnarski, Legenda o Kobylej Górze.
- ↑ Santok, [w:] Michał Baliński , Tymoteusz Lipiński , Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, wyd. 1, t. 1, Warszawa: S. Orgelbrand, 1843, s. 127 [dostęp 2022-09-05] .
- ↑ Santok, [w:] Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, wyd. 2, t. 1, Warszawa: S. Orgelbrand, 1885, s. 113 [dostęp 2022-09-05] .
- ↑ a b c Dariusz Rymar (w imieniu Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości), List do Prezydenta Miasta Gorzowa (Henryka Woźniaka), Gorzów 13.11.1995 r., opublikowany w „Gorzowskie Wiadomości Samorządowe” nr 11 (27), listopad 2000.
- ↑ S. Kozierowski, 1934. Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Poznań: Nauka i Praca. mapa.
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
- ↑ a b Miasta szykują się do zmiany nazw. Telewizja Polska SA, 2011-03-11. [dostęp 2015-02-05].
- ↑ a b c Kamil Siałkowski: Gorzów (nie) Wielkopolski. Dał nam przykład Stargard, jak zmieniać nazwę mamy?. [w:] Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-08-03. [dostęp 2015-08-05].
- ↑ Czy Gorzów powinien być tylko Gorzowem? Czy potrzebny jest nam „Wielkopolski”?. Polskapresse sp. z o.o, 2010-11-09. [dostęp 2015-02-05].
- ↑ Robert Trębowicz: Nasze miejsce w Lubuskiem: Gorzów, czy Gorzów Wielkopolski?. 2014-02-16. [dostęp 2015-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-18)].
- ↑ Marcin Rynkiewicz , Będzie zmiana nazwy miasta Gorzów Wielkopolski? [online], www.pap.pl, 16 listopada 2023 [dostęp 2023-11-26] (pol.).
- ↑ Konsultacje: Gorzów Wielkopolski czy Gorzów? [online], Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 16 listopada 2023 [dostęp 2023-11-26] (pol.).
- ↑ Położenie miasta. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. I: Część ogólna. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 4. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ a b c Bank Danych Regionalnych – Strona główna. GUS. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Rekreacja i zieleń. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. III: Diagnoza stanu istniejącego. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 59. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ Rejestr rezerwatów przyrody województwa lubuskiego, RDOŚ Gorzów Wielkopolski stan na 21 marca 2014. [dostęp 2014-04-01].
- ↑ a b Średnie i sumy miesięczne (Meteomodel). [dostęp 2022-03-12]. (pol.).
- ↑ a b Zdzisław Linkowski , Księga pamiątkowa miasta Gorzowa, s. 41, 2000, ISBN 83-88135-08-2 .
- ↑ Gorzów – Strona główna [online], www.gorzow.pl [dostęp 2020-07-08] [zarchiwizowane z adresu 2014-03-31] .
- ↑ Wielki Leksykon Rozmów Meyera. Wydanie VI, tom 12, Lipsk/Wiedeń 1908, s. 120.
- ↑ Jarosław Miłkowski: Ile osób zginęło w katastrofie pociągu, czyli historia Gorzowa i regionu rocznikiem pisana. 2022-11-29. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ a b Jarosław Miłkowski: Przyszłość miasta była budowana na przeszłości, czyli jak Gorzów się z Niemcami pojednał. 2023-01-28. [dostęp 2023-01-29].
- ↑ Vergewaltigungen durch die „Rote Armee” – Waren die Opfer selbst schuld?. www.tabularasamagazin.de. [dostęp 2022-07-11].
- ↑ Vergewaltigungen von Frauen im Zweiten Weltkrieg. Ausgewählte Literatur zu Schätzungen der Anzahl. www.bundestag.de. [dostęp 2022-07-11].
- ↑ Bogdan Kucharski , Gorzów Wielkopolski i okolice, Poznań: Wyd. Poznańskie, 1981, ISBN 83-210-0242-0, OCLC 830196481 .
- ↑ Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 438. ISBN 83-214-0092-2.
- ↑ Kresowianie z Gorzowa chcą mieć swoje muzeum, gazeta.pl/gorzow/, [dostęp 2009-06-07].
- ↑ Gorzów Wielkopolski w Turegion.pl. turegion.pl. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-14)].
- ↑ a b Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Czesław Czubryt-Borkowski (oprac.), Zygmunt Czarnocki (oprac.), Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 232, ISBN 83-217-2709-3, OCLC 830085367 .
- ↑ NSZZ Solidarność Gorzów: NSZZ Solidarność Gorzów. [dostęp 2010-12-26].
- ↑ Hejnał Gorzowa Wielkopolskiego [online], Multimedialna Encyklopedia Gorzowa [dostęp 2020-10-05] .
- ↑ Karl Friedrich von Benekendorff: Kleine Oekonomische Reisen. Band 1, Züllichau 1785, S. 433–451.
- ↑ Gottlieb Benjamin Gerlach: Einweihungs-Rede. Gehalten am dritten August, als das der Garnison zu Landberg an der Warthe geschenkte Schulhaus eingeweihet wurde. Berlin 1804 (Digitalisat).
- ↑ Robert Piotrowski: Radzieckie obozy w Gorzowie 1945–1946, w szczególności Obóz Specjalny nr 4. w ramach administracji okupacyjnej Landsberga – Gorzowa. [dostęp 2018-10-13].
- ↑ Józef Dębiński , Komunistyczne obozy koncentracyjne w Polsce pojałtańskiej, „Studia Włocławskie” (16 (2014)), 2014, s. 63 .
- ↑ [1]
- ↑ Wojsko wróci do Gorzowa. Powstanie nowa jednostka wojskowa i WOT [online], com/wiadomosc/23568-wojsko-wroci-do-gorzowa-powstanie-nowa-jednostka-wojskowa-i-wot.html [dostęp 2024-04-23] (pol.).
- ↑ Wartości kulturowe. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Cz. III: Diagnoza stanu istniejącego. Gorzów Wielkopolski: Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2009-11-25, s. 54. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ Arsenał Kultury – Miejskie Centrum Kultury w Gorzowie Wielkopolskim [online], mckgorzow.pl [dostęp 2024-04-23] (pol.).
- ↑ https://gorzowwielkopolski.naszemiasto.pl/gorzowski-awf-juz-po-przebudowie-zdjecia/ar/c3-3508073]
- ↑ GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1999.
- ↑ Joanna Stańczak , Agnieszka Znajewska , Aleksandra Daniłowska , Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym, Dorota Szałtys, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy, 28 października 2014, ISSN 1734-6118 .
- ↑ Dane krótkookresowe ⇒ Ludność. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-06-02].
- ↑ Baza Demografia [online], 25 kwietnia 2020 .
- ↑ Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Ludność / Ludność / Zgony według miesięcy [online], stat.gov.pl [dostęp 2022-11-30] (pol.).
- ↑ Gorzów Wielkopolski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2015-12-31] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Analizy > Wykonanie budżetu przez lubuskie JST w roku 2012 (zestawienie tabelaryczne) PDF. Regionalna Izba Obrachunkowa w Zielonej Górze. s. 24, 41. [dostęp 2014-10-10].
- ↑ Spis laureatów nagrody Gminy Fair Play. [dostęp 2010-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-13)].
- ↑ Stopa bezrobocia. Powiatowy Urząd Pracy w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-05)].
- ↑ Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej“ Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 117
- ↑ Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej“ Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 197
- ↑ Historia ZWCh „Stilon”. www.stilon.com.pl. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-31)].
- ↑ Jerzy Synowiec: Stilon – piękna historia Gorzowa. [w:] A-Zetka [on-line]. Firma Alpi, 12-07-23. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-03)].
- ↑ Łukasz Jaeszke: Zwolnienia w Sumitomo Electric w Gorzowie. Evertiq New Media AB, 2012-08-09. [dostęp 2014-10-10].
- ↑ Otwarto nową galerię handlową w Gorzowie Wlkp [online], Onet.pl, 18 kwietnia 2012 [dostęp 2014-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2014-11-30] .
- ↑ Tylko u nas: tak na Manhattanie rosła galeria Manhattan. Zaraz będzie mieć trzy lata.
- ↑ Katarzyna Warnke; Marcin Cichoń: Atak zakupoholików na Zawarcie. gorzow24.pl, 2012-04-18. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-22)].
- ↑ Miłosz Żurawski: Nowe C.H. w Gorzowie. gorzow24.pl, 2010-06-15. [dostęp 2013-02-18].
- ↑ Filip Górecki: Podsumowanie 2012: marzec, kwiecień. gorzow24.pl, 2012-12-25. [dostęp 2013-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu].
- ↑ Na północnym obrzeżu Gorzowa powstanie ogromny park handlowy.
- ↑ Radosław Skarżyński: Gorzów „miastem lwa”. Zobacz zdjęcia najnowszych autobusów. [w:] Gorzowska Komunikacja Miejska [on-line]. 2011-08-17. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ Radosław Skarżyński: Nowe autobusy przekazane dla MZK. [w:] Gorzowska Komunikacja Miejska [on-line]. 2014-10-22. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ Więcej autobusów. [w:] Gorzów przystań [on-line]. Urząd Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, 2014-10-21. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ MZK Gorzów – Tabor. Miejski Zakład Komunikacji w Gorzowie Wielkopolskim Sp. z o.o. [dostęp 2014-11-30].
- ↑ Automaty biletowe już niebawem. www.infogorzow.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-13)].
- ↑ MZK Modernizuje się: będą automaty do biletów. www.infogorzow.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-25)].
- ↑ Rozkład jazdy MZK Gorzów. www.mzk-gorzow.com.pl. [dostęp 2013-02-18].
- ↑ Tramwajem pod dworzec PKP w Gorzowie. Czwórka wjechała w ul. Dworcową [online], gorzowianin.com, 2 stycznia 2024 [dostęp 2024-01-03] (pol.).
- ↑ Jarosław Miłkowski: Ilu pasażerów jeździ tramwajem, a ilu autobusem? Która linia jest najpopularniejsza?. 2022-08-15. [dostęp 2022-08-15].
- ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 2009-01-26].
- ↑ Bezpośrednim pociągiem z Gorzowa do Szczecina? To możliwe [online], gorzowianin.com [dostęp 2022-01-16] (pol.).
- ↑ Dojedziemy pociągiem do Strefy Ekonomicznej w Gorzowie? [online], gorzowianin.com [dostęp 2022-01-16] (pol.).
- ↑ Karol Trammer: Miasta niezelektryfikowane. [dostęp 2024-01-16].
- ↑ Filip Górecki: Debatowali o szpitalu. Spółka dziejową koniecznością?. 2013-02-16. [dostęp 2012-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-22)].
- ↑ Artur Brykner: Lotnisko pod Gorzowem? Może kiedyś. 2009-06-09. [dostęp 2010-12-27].
- ↑ Mosty przy ul. Owocowej, ul. Chodkiewicza, al. Odrodzenia, ul. Mickiewicza, ul. Borowskiego, ul. Dąbrowskiego, ul. Chrobrego, ul. Wybickiego, ul. Sikorskiego, ul. Składowej.
- ↑ Kładka łącząca ul. Żwirki i Wigury z ul. Wyszyńskiego, kładka w Parku Wiosny Ludów.
- ↑ Wydział Edukacji Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego » [online], www.wed.edu.gorzow.pl [dostęp 2020-11-03] .
- ↑ Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu – nowoczesne kształcenie w Gorzowie [online], Gorzów – Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu – nowoczesne kształcenie w Gorzowie [dostęp 2020-11-03] .
- ↑ Muzeum Lubuskie – Kolejna witryna oparta na WordPressie.
- ↑ WiMBP w Gorzowie Wlkp: Zbiory WiMBP w Gorzowie Wlkp. [dostęp 2008-08-12].
- ↑ [www.mosart.pl Miejski Ośrodek Sztuki]
- ↑ Miejskie Centrum Kultury
- ↑ artykuł o otwarciu Filharmonii Gorzowskiej z portalu gorzow24.pl z 19 maja 2011. [dostęp 2011-05-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (22 maja 2011)].
- ↑ Dlaczego w Gorzowie bardzo udał nam się jazz. [w:] Gazeta.pl Gorzów Wielkopolski [on-line]. Agora S.A., 2009-12-23. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-26)].
- ↑ Adam Sobota: XXXIV Konfrontacje Fotograficzne 2008. Gorzowskie Towarzystwo Fotograficzne, 2008. [dostęp 2009-03-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-13)].
- ↑ Urząd Miasta Gorzowa , Gorzów Wielkopolski, roz. „Co nam w duszy gra”, 2019, ISBN 978-83-927926-4-2 .
- ↑ Romane Dyvesa – Multimedialna Encyklopedia Gorzowa [online], encyklopedia.wimbp.gorzow.pl [dostęp 2020-11-05] (ang.).
- ↑ PAP: Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa 2008. ziemialubuska.pl. [dostęp 2009-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-14)].
- ↑ Dariusz Barański: W Gorzowie trwa konkurs młodych pianistów. Gazeta Wyborcza Gorzów/Agora SA, 2008-10-14. [dostęp 2009-03-06].
- ↑ Marcin Słowiński: XXV Gorzowskie Spotkania Teatralne tuż, tuż. Co zobaczymy?. gorzow24.pl, 2008-11-12. [dostęp 2009-03-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-25)].
- ↑ O festiwalu. Miejskie Centrum Kultury w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-04)].
- ↑ Jarosław Libelt: XI Biennale Sztuki Sakralnej – Ostatnie sacrum?. Tygodnik Niedziela edycja zielonogórsko-gorzowska 16/2004. [dostęp 2009-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-27)].
- ↑ Dni Gorzowa nad Wartą. [dostęp 2021-06-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-19)].
- ↑ Trio | Michał Wróblewski [online], www.michalwroblewski.com [dostęp 2016-10-06] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-08] .
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 6–9. [dostęp 2013-01-21].
- ↑ https://gorzowwielkopolski.naszemiasto.pl/zabytkowa-willa-jaehnego-juz-po-parapetowce-tak-wyglada-w/ar/c3-8768169{
- ↑ RadioPolska • Program | Radio Plus Gorzów [online], radiopolska.pl [dostęp 2023-01-18] .
- ↑ RadioPolska • Program | Radio Eska Gorzów [online], radiopolska.pl [dostęp 2023-01-18] .
- ↑ RadioPolska • Program | Radio Gorzów [online], radiopolska.pl [dostęp 2023-01-18] .
- ↑ RadioPolska • Program | Radio VOX FM Gorzów [online], radiopolska.pl [dostęp 2023-01-18] .
- ↑ RadioPolska • Program | Radio RMF MAXX Lubuskie [online], radiopolska.pl [dostęp 2023-01-18] .
- ↑ gorzowianin.com – Gorzów Wielkopolski – najprawdopodobniej najlepszy portal w mieście [online], gorzowianin.com [dostęp 2023-01-27] (pol.).
- ↑ EchoGorzowa – wiadomości z Gorzowa Wlkp., publicystyka, felietony, blogi [online], ECHOGORZOWA.PL [dostęp 2023-01-27] (pol.).
- ↑ Gorzow24.pl – wiadomości, informacje, wydarzenia [online], www.gorzow24.pl [dostęp 2023-01-27] (pol.).
- ↑ GORZÓW.NEWS [online], GORZÓW.NEWS [dostęp 2023-01-27] (pol.).
- ↑ Gorzów Wielkopolski Nasze Miasto – Wiadomości, informacje i wydarzenia [online], Gorzów Wielkopolski Nasze Miasto [dostęp 2023-01-27] (pol.).
- ↑ Bernard Woltmann , Zarys historii sportu w Gorzowie Wlkp: 1945–1997, s. 32, 1998 .
- ↑ Robert Borowy , Siedem dekad Stali: KS Stal Gorzów Wlkp. 1947-2017 : 70 lat, s. 13., 2017 .
- ↑ Gorzów Wielkopolski podzieli się na dzielnice? Prezydent spełnia przedwyborczą obietnicę [online], Onet.pl, 29 listopada 2015 [dostęp 2016-01-08] [zarchiwizowane z adresu 2015-12-02] .
- ↑ a b Miasta partnerskie. um.gorzow.pl. [dostęp 2024-04-24]. (pol.).
- ↑ Parafia Greckokatolicka pw. Św. Jozafata Biskupa i Męczennik w Gorzowie Wielkopolskim [online], grekokatolicy.pl [dostęp 2023-01-15] .
- ↑ Dekanat szczeciński [online], orthodox.pl [dostęp 2023-01-15] .
- ↑ Gorzów Wielkopolski – kościół Świętej Trójcy [online], luteranie.pl [dostęp 2023-01-15] .
- ↑ Gorzów Wielkopolski [online], luteranie.pl [dostęp 2023-01-15] .
- ↑ Zbory [online], adwent.pl [dostęp 2021-11-11] .
- ↑ Zbory [online], baptysci.pl [dostęp 2021-11-11] .
- ↑ Znajdź Kościół [online], kz.pl [dostęp 2021-11-11] .
- ↑ Adresy kościołów [online], kosciolbozy.pl [dostęp 2021-11-11] .
* Kościół Boży „Dla Ciebie Niebo” [online], dlaciebieniebo.pl [dostęp 2021-11-11] . - ↑ Zbory [online], kbwch.pl [dostęp 2021-11-09] .
- ↑ Super User , Diaspora [online], reformowany.pl [dostęp 2017-07-09] .< br />*Parafie Kościoła [online], reformowani.pl [dostęp 2021-11-11] .
- ↑ Ewangeliczny Zbór Reformowany w Gorzowie Wielkopolskim [online], reformowanigorzow.pl [dostęp 2021-11-11] .
- ↑ Kontakt – Zbory [online], zboryboze.pl [dostęp 2023-03-27] .
- ↑ Paweł Ciecieląg i inni, Wyznania religijne w Polsce w latach 2019–2021, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2022, s. 237, ISBN 978-83-67087-17-9 .
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2023-02-05] .
- ↑ Szarlotka z landsberską [online], Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Portal gov.pl [dostęp 2020-11-05] (pol.).
- ↑ Artur Brykner , Dariusz Barański , Kronika Wieku, s. 47, 2002, ISBN 83-88784-85-4 .
- ↑ „Polityka” 29.2020 (3270) z dnia 14.07.2020; Nauka i cywilizacja; s. 56.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oficjalna strona Gorzowa Wlkp.
- Przewodnik po zabytkach Gorzowa
- Historia Żydów w Gorzowie Wielkopolskim na portalu Wirtualny Sztetl
- Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego. bip.gorzow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-08)].
- Landsberg nad Wartą, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 73 .
- Landsberg, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 210 .
- http://www.gorzow.com.pl/ Gorzow.com.pl Zdjęcia – architektura, miejsca i chwile Gorzów Wielkopolski w obiektywie smartfona